artykuly-Problem standarizacji jãzka – sowizna, „wmòwa” i akcent w kaszbiznie
Losowe zdjcie
Wejhrowo 2
Pomerania
Wygld strony

(2 skrki)
Kaszbsk Jednota | www.kaszebsko.com
Stowarzyszenie Osb Narodowoci Kaszubskiej

Problem standarizacji jãzka – sowizna, „wmòwa” i akcent w kaszbiznie
Author: Eugeniusz Gobek (autorzy at zk-p dot pl)
Published: 08.02.2005
Rating 5.00
Votes: 3
Read: 6031 times
Article Size: 61.97 KB

Printer Friendly Page Tell a Friend

Jaczi kaszbizn ùczc w szkòle?

Ju na samim pòcztkù, czej le sã òtemka mòlwòsc ùczeni kaszbizn, pòjawio sã t sprawa kaszbizn lteracczi, tzn. mòw standardowi, òd’znczajcy sã konkretnyma znankama jãzkòwima. Bò jak kòdi wi, rozdrobnieni gwarow kaszbizn m t swòje òdbic w pismieniznie i e jesz sã nie skùcz spirczi ò to, jak m wzdrzec kaszbizna lterack. Antologi kaszbsczich tekstw lteracczich „Remùsowi krm” dw przegld cagò dorbkù lteracczgò Kaszbw. Ale czejb chtos ze szklnch chc pòwno naùczc kògòs gdani pò kaszbskù, mùszi so òdpòwiedzec na pitani: - Jaczi kaszbizn mm ùczc?

Szklny ùczcy modsz dzec maj dzys na dorãdzym tacz pòdrãczniczi jak elementrz „Kaszbscz abecado” i czwiczenia „Kaszb, zemia, ldze”, òprcown w wersji westrzdnokaszbsczi. Mòjim zdanim, tak kaszbizna je do przjãc przez wsztczich.

Mszlã, e szklny, prowadzcy ùczbã kaszbizn w szkòach rozrzuconch pò cai kaszbsczi òbdze, zgòdz sã z mòjim zdanim, e ùczba pòwinna sã òpierac przede wsztczim na kaszbiznie standardowi, w miarã znormalizowny. Ò wprcowani taczgò mòda kaszbizn j zabigm òd wiele lat i w tã stronã zmirz ca mòje kaszbscz dzejani. Jednym z dokzw, jacz mia wspòmòc tã ùdbã b mòje „Wskz kaszbsczgò pisnkù”. Jich pòprawiony tekst czek na drd wdani. Drdim taczim dokzã mdze mj jesz nie wdny „Kaszbsczi sowrz normatiwny”, w chtrnym j jem dosc tolerancyjny dl foneticznch òbòcznoscy. el chòdzy ò sowiznã techniczn cz „pùblicysticzn” to, zamiast sztcznch i „martwch” neologizmw, j w nym Sowrzu bdjã dosc czãsto skaszbion pòlaszznã. Òbczim, jak to òstnie przjãt przez piszcch Kaszbw.


Spirczi ò lterack kaszbiznã

W kaszbsczi pismieniznie spòtikm tekst pisn w rozmajitch dialektach. Z jedny stron mm pòlaszcgò J. Derdowsczgò, z drdi – blaczcgò J. Drzedna, a z trzecy tekst, jacz mòem zaliczc do dialektu westrzdnokaszbsczgò, szerok pòjãtgò. el bdzem dosc tolerancyjny, to do pisarzw westrzdnokaszbsczich zaliczim niejedngò, co sã ùrodzy prznã dali na pnoc òd kartsczgò pòwiatu. Wezm taczich, jak L. Hejka, A. Ndel, J. Pipka, A. Bùdzysz. (Heyke, Nagel, Piepka, Budzisz)

Jan Drzedn, npodniszi pisrz z Kaszbw blaczcch, ni mi ambicji twòrzeni jãzka lteracczgò, w znaczenim „ùniwersalnym”. Jãzk pòwistkw przez niegò pisnch je wstarczajcy dl tegò rtu lteratur. Ale mòwa lterack m niejedno òblicz i pòtrzebùje òna ò wiele szerszgò zasobù „precyzyjnch instrumentw”.

Na pewno jãzk pòezji i beletristiczi je czims wszim òd jãzka pùblicysticzi, ale dl mie mòwa lterack stw sã normalnym jãzkã dopirkù tej, czej zlze z „Parnasu” i nazd trafi do gbùrsczich chczi. Jinaczi rzec, mòwa lterack stw sã mòw ùteczn tej, czej tracy swj ùroczsti charakter, a zaczin bc ùiwn w tekstach prakticznch, czed autr je zmùszony dobirac sowa akùrtn, precyzyjn. Bò w pòezji cz beletristice mòem wiele rzeczi òbc „ògrdkama”. Dlte, chòc wn bo pòdnieseni kaszbizn do randi jãzka artisticzngò, wn bo t zastosowani gò w pùblicystice.

Pierszi nasz pòeta, H. Derdowsczi pis pò kaszbskù z ndzej, e czej sã Kaszbi pòdùcz, tej zaczn gadac tak jak we Warszawie... A. Majkòwsczi t b zdani, e mòw lterack Kaszbw, w znaczeniu „mòw szkò i Kòscoa” pòwinien òstac jãzk pòlsczi. Ale w kùcu napis swòjgò „Remùsa” pò kaszbskù... J. Karnowsczi w pòwny pùblicystice stosow jãzk pòlsczi a kaszbiznã w poezji abò w pòwistkach. Dopirze Zrzeszicowie zaczãl pierszi rz òd czasw F. Cnw, ùwac kaszbizn we fkcji prakticzngò jãzka „gaztowgò”. Pùblicysticzn tekst w czdnikù Zrzesz Kaszbsk, el nie b pisn pò pòlskù, wchda w dialekce westrzdnokaszbsczim, bò Zrzeszicowie pòchòdzl z kartsczgò pòwiatu. Nbari popùlarny lteracczi wkrcznik, Gùczw Mack, stwòrzony przez Aleksandra Labùdã, t ùiw dialektu westrzdnokaszbsczgò.

Mszlã, e sm rozsdk wskazje nm, e lterack kaszbizna, jak mògab bc przswòjon przez wsztczich Kaszbw, mùszi sã òpierac na gdkach westrzdnokaszbsczich (pòjãtch jak nszerzi).


Sprawa „lteracczi” sowizn

Ò kaszbsczi mòwie lteracczi sã gd, e òna le jesz wiedno je na etapie twòrzeni sã i eksperimentowanigò. Je w tim prznã prwd. Kaszbizna w pismienim je ja do dzys szarpn na wsztcz stron, przede wsztczim przez madrowani prz sowiznie (sownictwie). To sprwi, e tekst pisny biw niezrozmiai dl strzdngò Kaszb. Przd nwicy eksperimentowel Zrzeszicowie – òsoblwie A. Labùda i J. Trepczik, a pò nich t prznã niechtrny modszi Kaszbi, ja pò dzysszch autorw z gaztczi Òdroda. Wiele nch jãzkòwch dzwactww brao sã i bierz ze sabi znajomòsc kaszbizn. Czãsto w prostch tekstach mm do ùczinkù z ewidentnyma bãdama jãzkòwima abò z bãdama pisnkù cz „korekt”.

Przczn, ùtrudniwajc rozwj kaszbsczi pismienizn b t spirczi ò pisnk (pisowniã). Ale ten etap ju mm, Bògù dzãka za sob.

Trzeba jesz dopòwiedzec, e dzl ti mòwny apartnosc wz sã ze zwczajny, ldzczi przekòr. Jeden z kaszbsczich „sowòtwrcw” mi tak zasadã: „wiedno jinaczi jak pò pòlskù”... W ten hewò spòsb pòwstao sztczn i czsto niepòtrzbn przepadlskò midz kaszbizn a pòlaszzn i tak samò rozesz sã drodi kaszbizn pisny i autenticzny, wi mòw.

Ale chcem le miec ndzejã, e ten etap m jakòs przebrniem i w kùcu zaczniem pisac normaln, nieùdzywnion kaszbizn.

Czej ju mm lenosc sã wpòwiedzec, pòwim, e mie sã nie widzy wprowdzani w òbig neologizmw, sw sztcznch. Zamiast wmszlac now sowa, nierz b sygo le przinkã skaszbic sowò pòlscz abò, el chòdzy ò neosemantizm, zastosowac sowò kaszbscz blsz pòlsczmù. Kò ni mòe bc tak, eb kaszbizna mwion ùlgaa wpiwòwi pòlaszzn, a kaszbizna pisn sza czsto w drg stronã.

Wezm, J. Trepczik bdje rzeczownik „och”, w znaczenim „prd” - „och wòd”, „och elektriczny”. A j bdjã pòlaszcy „prd elektriczny”, jaczi wsztc Kaszbi ju znaj i ùiwaj (niejedny wòl niemczc: sztrm). Trepczik bdje t, dl przkadu: „nordowi dib” zamiast „biegùn pnocny / nocny / nordowi”, chòc ùtcwie zazncz, e „dib” i „biegùn” to s synonim. Mòjim zdanim lepi bo wbrac sowò „biegùn”. Kò „sowòtwrca” pòwinien bc realist i wiedzec, e chòc na papiorze czãsto wsztkò sã zgdz, c jidze swòj drog. Zamiast twòrzc neologizm (nierz niezdarn), lepi je czasã sygnc prosto do pòlaszzn.

Prawie ter, niedwno le ùkzao sã now wdani Sowrza S. Ramùta („Sownik jzyka pomorskiego czyli kaszubskiego”), òprcown przez prof. Jerzgò Trdra. To dzeo j ùwm za baro pòteczn i tak samò jak prof. J. Trder mm ndzejã, e nen Sowrz prznã wpnie na modch Kaszbw, e zaczn ùwac autenticzny kaszbizn, zamiast dotchczasowgò argnu. Co prwda, do pòwstani tegò argnu przczni sã jaczims dzlã Sowrz J. Trepczika, wbrew zamiarm jegò Autora... Mm ndzejã, e mj sowrz, czej widze, przczni sã, wesp z tim nowim sowrzã S. Ramùta do przwrceni kaszbiznie ji tradicyjngò charakteru – przbli jã do wi mòw i òczszczi z ùdzywnieniw.


Standarizjc fkcj pisnkù i „mediw”

Prz lenosc ùiwani jedngò standardowgò pisnkù, w jaczims dzlu òdbiw sã tej zblieni kasz. dialektw, przez zacerc niechtrnch drobniszch apartnoscy, prznmni w pismie. Przeoeni „cgò i przigòdw Remùsa” do nowgò pisnkù, i prz ti lenoc wprowadzeni mi korekt do gramaticzi (zastpieni form tipù „mies” przez „mi jes”), na pewno ùmko temù tekstowi prznã autentizmù, ale przblo gò do dialektu westrzdnokaszbczgò. Mszlã, e tak samò pòteczn b ba t transkripcj tekstw J. Drzedona na dialekt westrzdnokaszbsczi, tzn. ùsniãc blaczeni i zastpieni znakù przez ã...

Ju pòprzez òddani zwãkw kaszbsczi mòw w pismie, niejedne foneticzn apartnosc trac swòjã òstrosc, abò czsto din. Wezm, ni m znaczeni, cz chtos „godo”, cz „gede”, bo zpis je jeden: gd. Ale z czasã mòe sã nm ùd ùstalc t normã lteracczi wmòw. Np. el jidze ò nen wi pòdny przkd, j jem za przjimniãcym „pòstrzdngò” , brzmicgò jak niemieccz / oe („umlaut”), tj. taczgò , jak sã czje w pùcczim pòwiece cz - mlama - w kartsczim. Na spopùlarizowani kanonu wmòw mòg b mie wpiw radio i telewizj, ale: 1. w telewizji przewgã m wmòwa serakòjsk, tipù „gede”, chtrna wiele Kaszbw razy; 2. w radiu, do wmòw Leszka Szmtczi j b mi t niejednã zastrzega, np. do form tipù: „robiec”, cz maniericzngò nadùiwani partikù „”, pòza ti w sldnym rokù program ten b prowadzony przez Dominika Sowã, sympaticzngò Grala, ale j b wòl na tak wnym stanowiskù „autentik”, zamiast „pòdrbczi”.


Mòdo lteracczi kaszbizn we „Wskzach pisnkù” i w niewdnym jesz Sowrzu normatiwnym

Standarizacj kaszbizn, jak kòdi mòw, zanlg midz jinszima na zmniszenim òbòcznoscy dialektowch - foneticznch i morfòlogicznch. Bò w ramach jedngò systemù nie d sã pògòdzc wsztczich apartnoscy dialektowch. Prz ùkdanim „Wskzw k. p.” mie przswicaa ùdba, eb pòpierac form òglekaszbscz i westrzdnokaszbscz, ze strat dl lokalnch apartnoscy. Jinsz zs dialektow apartnosc òsta pòtraktown jakò òbòcznosc, ale jednmù z wariantw dw sã przdny ml, np. tip chopã - spòmidz dwùch wariantw kùnszka rzeczownikw w 5 przpdkù (nrzãdnikù): -ã || -em.).

W tã stronã zmirz t „Kaszbczi Sowrz normatiwny”, chtren sã rozrs z mgò sowrza doczongò do pierzgò wdani „Wskzw kasz. pisnkù”. Wszed do niegò znaczny dzl sowizn ze Sowrza B. Zcht (Sycht), ò wiele mni ze sowrza S. Ramùta i prznã òd F. Lorentza (z krtczgò sowrza doczongò do Jegò „Gramaticzi Pòmòrsczi”). Wnetk kòd sowò w mòjim sowrzu je òpatrzon przkadama òdmian przez przpdczi abò przkadama zda, pòdnch w znormalizownym pisnkù i colemao w dialekce westrzdnokaszbsczim. Utkòwnik sowrza bdze mg prz lenosc pòznac kaszbsk frazeologiã.


Nwnisz znanczi lteracczi kaszbizn w skrce

(Napisn wedle tekstu prof. Edwarda Brez, pn. "Cechy kaszubszczyzny literackiej" - Pomerania, IX 1996 r.)
Ùwga:
Form „lteraccz” s pisn pòchilonym drkã, w òdrnieniu òd òbòcznoscy, nie pòlcnch przeze mie do ùiwani.

Fonetika

Przedzeni ã (cz: ) w i, . Np. cygnc (przr. pniowòkaszbscz: cgnc), sygnc, pòcgac, sgac, pisc || piãsc, wzyc || wzc, wicy || wiãcy.

Samòzwãczi „pòchilon” („cemn”) , , np. sldz, dobrgò, widz, prg, rw, gra, trwa, òn gd.

Samòzwãczi nosow , ã, np. rãbic, rbiã, rb, krãcc, krcã, krg, kãsc, ksy, ksk, przekãsny, gãs, gsr, sãdzc, sdzy, sd, czãsto, rãka, pãknc.

Diftongòw wmòwa (labializacj) o, u (wmwin: e, u; pisn: ò, ù) pò p, b, f, w k, g, ch, np. òkò, ùchò, pòle, kòza, pùsto. Na temat òznczani labializownch o, u za pòmòc sztriszka. Tu zastrzega e w sowach pòchòdzcch z czch jãzkw labializacj wstãpùje ò wiele rzadzy - zalei to òd stopnia przswòjeni sowa przez Kaszbw. Np. brak labializacji w sowach: bomk || bmk, bombonira, formalnosc, kontakt, komplet, port, polifoni itp.

Form zdrobniach rzeczownikw, bez „rszngò” e, np. Jank, knpk, bùdink, plc, ws, krwc.
Apartny w procmkù do pòlaszzn tip reno, rek, remiã, rena, reno, Reduni, redo, redosc, redowac sã, rechòwac. Chòc w kaszbiznie mm t wiele sw z ra-, np. rada, radzc, raczc sã, razã, rak (pòsld, drobn rb / zbò).

Dwa tip kùnszkw przdwnikw: --owi i –ewi, np. rewi, krziowi || krziewi, pliszowi || pliszewi, clowi || clewi. Pòdobn spraw je òbòcznosc w rzeczownikù macecha || macocha.

Przedzeni dwniszch mitczich k, g w cz, d, np. w sowach: czed, jaczi, jacz, czij, dc, dibczi. Ale ni w tipie „bòczem”, „Bòdem”, bò zamiast tegò preferowny je tip. bòkã, Bògã. [W przrwnaniu z „Zasadama pisowni” z 84 r. òbniechn je pisani i przed e / , , pò cz, d (np. czied, jaczi, dic). Ter piszem, np. czed || czd, jacz, dc].

Nie stosowani blaczeni (tip: chlop, lawa, stl), ani kùnszkw przdwnikw tipù: dobre, zdrowe (le: -gò). Blaczeni mòe bc stosown prz tzw. sztlizacji, el chcem òddac autenticzn gdkã black.

Òstrnosc w stosowaniu archajizmw foneticznch, òsoblwie „kskòwch” i lokalnch, np. barnic, warna, gard, gowa, dto, wek, wna. Pòdtrzmiwani archajizmw zleksykalizownch, np. bardwka, charst, parmi, karno, paparc || parpac, charna.

Fleksj

Prz òdmianie rzeczownikw ùiwani wsztczich kùnszkw, òsoblwie, el jidze ò òdmianã tipù przdwnikòwgò, np. w 2 przpdkù (dopeniwaczu): kzani || kzanigò, c || cgò; w przpdkach 5 - nrzdnikù - kzanim, cym i 6 przpdkò (mlnikù) - kzaniu || kzanim, cu || cym.

Dwani pierszstwa kùnszkòwi -ama rzeczownikm w 5 przpdkù wielny lczb, np. nogama, plcama [ni: -ami, -am].

Dwani pierszstwa kùnszkòwi -ã prz rzeczownikach w 5 przpdkù pòjedinczny lczb, np. chopã, Bògã [ni: -em].

Dopùszczeni òbòcznoscy w kùnszkach czasnikw czasu przeszgò tipù –ele || -al: gdel || gdal, jachel || jachal.

Przjãc za standardowi kùnszka czasnikw tipù -ny (n, -n), nczãscy, na cach dzysszch Kaszbach pòtikny, np. òn b przjachny, òna ba przjachn, to dzeckò bo przjachn, te piesnie s spiwn, òn to mi dostn, pisn, wsn itp. Chòc stronama s ùiwn kùnszczi tipù: -any, -ãny, - ny, -ny. [Tu trzeba wiedzec, e òkrm kùnszka -ny, mm drdi, pòdobny -ony, np. w przdwnikach òdczasnikòwch: ùrzniony (|| ùrzniãti), ùprawiony, pògòrzony, nagòniony, ògòlony itp.].
Stosowani krotszch i dgszch formw rzeczownikw w 1 przpdkù pòj. l., np. kam || kami, rzem || rzemi, pom || pomi.

W òdmianie rzeczownikw nijaczgò rtu, tipù dzwczã, kùrzã, celã stosowani w 2 przpdkù pòj. l. kùnszka -ca (bari przeze mie pòlcngò) abò: -ãca (np. dzwczca || dzczãca); w 2 przpdkù wiel. l. kùnszka -ãt (np. dzwczãt).

Ùiwani rzeczownikw zakùczonch na -n (ni: -anin), np. Amerikn, mieszczn, parafin.

Krotsz i dgsz formã przdwnikw - np. zdrw || zdrowi, iw || wi, wrt || wrtny. Krotsz i dgsz forma przswkw, np. dalek || dalekò, gãbòk || gãbòkò, szerok || szerokò, wsok || wsokò (ale leno: dugò, chùtkò, sndkò, mitkò, rãdo) itp.

Dopùszcziwani prz rechùbnikach pòrzdkù tipù: dwadzesc dwa i starszgò (dzys ju wnetk nijak nie spòtikngò) dwa dwadzesc.

Pòczestn forma zamiona w (np. do starszi òsob: Jidzece w?), w procmkù do zamiona prz wielny lczbie: wa (np. Jidzeta wa?).

Dopuszcziwani dwùch formw czasnika - dgszi i krotszi, np. grajã || grm, gnajã || gnm. [Prz tim j b pòlc form tipù grajã, gnajã ale cztm, gdm, chòc na nordze biw bari: cztajã, gdajã].

Dopùszcziwani formw dgszi i krotszi prz ndibie rozkazjcym czasnika: sedz || sedz, wspi || wsp, robi || rb; robita || rbta, stanita || stata.

Stosowani prz czasu przeszim nowszi (i starszi) bùdacji, np. j b || jem b, t òstawi || òstawi jes.

Stosowani skrcony (i nieskrcony) form czasu przeszgò, np. òna gda || òna gdaa, dwa(-a), stoja(-a), mia(-a), bra(-a), mia(-a).

Stosowani krotszi (i dgszi) form przczasnika, np. robic || robic, stojc(), lec(), np. J to tam òstawi wiszc(). –(wrnion je szlabiza akcentown).

Rozrniani przswkw zakùczonch na -o cz -e, np. smùtno, pòwno, teskno, rwno, kòmùdno, mao, smiao || smiele ale cerplwie, chcwie, gòrlwie (chòc, np. zawò, drawò, stale, archaj. smiele) itp.

Rwnoprawn ùiwani formw zdrobniach, np. skd || skdk || skdka, wnet-k—a, nawet-k-a, do nikd-k-a, nic-k.

Uiwani kùnszkw rzeczownikw -j, -j || -ij (tip: rozegracj || rozegracj; bùdacj || -cj), w taczich proprorcjach jak no je w wi mòwie, tzn. przede wsztczim kùnszka –j. Zs kùnszka –j le w przpdkach ùtrwalonch zwkã, np. balj (balika), Biblj.

Sowòtwrstwò:

Twòrzeni nowch sw pòdug prawidw kaszbsczgò sowòtwrstwa, zgdno z „dchã” kaszbizn, bùdowani neologizmw na domcch drniach, z pòmòc tradicyjnch przedrostkw i kùnszkw.

Stosowani sufiksw (nowszch i starszch): -skò || -szcze, np. r’zskò || rszcze, wãzskò || wãszcze, knapskò || knapszcze, cz np. -osc || -ota (np. zgniosc || zgniota, miosc || miota). Z tim, e bari archajiczn sufiks -szcze, -ota wstãpùj ò wiele czãscy na nordze, tej w lteracczi kaszbiznie t bd wierã ùiwn rzadzy nigle -skò, -osc. W przswkach nwszgò stãpnia stosowani przedrostka n-, np. nlepszi, nnowszi, nwszi (ni: nj-).


Niechtrne, wbrn problem kaszbsczi foneticzi

1) Spzwãczi:

t, d, / c, dz (z)
Dl piszcch pò kaszbskù wn je widz ò zaszi pò XIII wiekù wmianie mitczich t’, d’ na c, dz (t r mitczgò na rz). Wmiana ta, w kaszbiznie (ani w pòlaszznie - na: , d) nie ba przeprowadzon konsekwentno do kùca, ò czim swidcz òbòcznosc, np. dzura || dura, dzarna || darna, cpel || tpel, titk || cc, dso || dzso, miedwidz || miedzwiedz, cwardi || twardi itp.

W òdmianie czasnikw je wrt dac bczeni na foneticzn wrwnania, jin nigle w jãzkù pòlsczim. Wezm na to: krasc, kasc, np. kadzã, kadze, kadzem, kadzeta, kadz, kadzece itp.

W kaszbiznie lteracczi j bdjã ùwac form ze z w sowach taczich jak, np. czy, zbn, zwn, zwãk, pãzel || pazel, bar’zo (= baro) - chòc mlama, w gdkach, tak samò jak w jãzkù pòlsczim mm dz. Nie pòlcm lokalnch ‘mieza’, ‘mz’, ‘nãza’, le: miedza, midz, nãdza.

cz, d, sz,
[kSpzwãczi cz, d, sz, s (pòwinne bc...) wmwin mitkò, w stronã , d, , - w sowach taczich, wezm: czosac, dd, szc, ebro. W procmkù do nich spzwãk rz (np. w sowach grzb, grzch, rzec, parzc itp.) je wmwiny òstrzi, w stronã r. Prwdac, dzys ju mao czej sã czje òstr wmòwã rz. Przrwnj òmwieni spzwãkw r, rz.

Ltr cz, d stosown s konsekwentno t do òznczani dwnch, mitczich k, g - w sowach, np. krtczi, dibczi, drdi, sodczi, czej, pòlsczi, kaszbsczi, rzdi, misczi (przd: krtki, gibki, drgi, sodki, kiej, pòlski, kaszbski, rzgi, miski - jakno sã jesz pò dzys dz gd, np. kòle Lzena). Òbacz t òmwieni samòzwãkw g, k.

W wmòwie przdwnikw (i nzwskw) tipù pòlsczi, rusczi, Nadolsczi, mòrsczi, dzyrsczi a t rzeczownikw we wielny lczbie, np. rzdi, misczi czje sã tam sam wmòwã -szcz- / -- abò -d- / -d- (np. pòlszczi / pòli, mòrszczi / mòrci, rdi / rdi, miszczi / mii itp), ale mdzem pisel konsekwentno: scz, zd, rscz, tj. pòlsczi, rusczi, Nadolsczi, mòrsczi, dzyrsczi, rzdi, misczi itp.

Wskza ta tik sã t pisnkù przdwnikw, taczich jak, wezm: wsczi, nisczi, slsczi, wiesczi = wsowi (co jingò: wieszczi = òpi). T trzeba dac bczeni na pisnk rzdkò wstãpùjcch rzeczownikw tipù papiestwò || papiestwò, ksãstwò || ksãstwò, ù-bstwò || ù-bstwò, drszstwò ||-sztwò, a t przdwnikw, krewnch z taczima rzeczownikama jak, np. papiesczi || papiesczi.

i, y / (u)
Ltr i, y òznczaj jeden i nen jistny fonem, prz czim gwn dl niegò je ltra i. Ltrã y ùiwm leno pò s c dz z (np. sygnc, gòrcy, dzywny, zymk), tzn. tam, gdze chòdzy ò zaznaczeni cwiardi wmòw pòprzedngò spzwãkù, i pò ltrze n, czej jidze ò zaznaczeni cwiardi wmòw, w procmkù do (np. przrwnj: òstatny, dzywny - nijak, niskò, sadnij so). Òkrm tegò ltra i zastãpùje j przed samòzwãkama, np. w sowach: wiara, pisk, pòbiegnc. Samòzwãk i (dwn, „krtcz” i kaszbiznie tam sam zmieni sã w („szwa”), np. w sowach: ls, lpa, sztr, crzn, bc, blny. Samòzwãk pòjwi sã t w mlu dwniszgò „krtczgò” u, wezm sowa: ldz, brzch, dsza, schi, gchi, rszc sã.

j (i)
Ltra j je ùiwn, jiwerno jak w pòlsczim pisnkù, np. a) na pòcztkù sw jeden, jachac, jesc i b) westrzd sowa, el dr je pòprzedzony przedrostkã, np. zjednac, òdjachac, dojesc, cz c) w przrostkù tipù –je, np. òn leje, smieje sã itp. Mm t j na kùcu czasnikw w ndibie rozkazjcym, np. sadj, przpasuj, ùtnij (co prwda nczãscy gd sã: sad, przpasy, ùtni, ale je przjãt pisac no j). Prz tim trzeba pamiãtac, e jistniej t czasniczi tipù wspi || wsp, òstawi || òstaw zakùczon na i. Wierã w nch krotszch formach przd jistnia na kùcu mitcz spzwãczi np. wsp (pj).
Przswczi wszgò i nwszgò stãpnia piszem bez j w wgosu, np. (n)mòcni, (n)dali, (n)mni, (n)wi, (n)mni itp.

W procmkù do niechtrnch dwniszch systemw pisnkòwch, òbniechn je mitczeni i za pòmòc j, pò spzwãkach, np. bjic, pjic, gwjizdac, le piszem: bic, pic, gwizdac, miska, wid itp.
Rwnak ltrã j ùiwn je jesz jakò wzmòcnieni mitczi wmòw i, el no i wstãpùje na pòcztkù sw, np. jic, jiglna, jiscc sã, jimac sã, jinaczi w jich zoeniach z przedrostkama, wezm: pòjiscc sã, zajimac sã, przejinaczc itp., a nawetk westrzd sowa, el przed i wstãpùje samòzwãk, np. mòji swòji, twòji, gòjic sã, pòjic, klejic, ùkraji! (òd: krajac), czajic sã itp.

(l)
Zwãk je wmwiny wargòwò. Le tzw. Blc, na nordze, nie rozeznwaj l òd i gdiwaj wszãdze l (stl, lawa itp.). W lteracczi kaszbiznie rwnak mdzem l i stosowel na prznlench mlach, np. w sowach chop, owic, kos; a zs l np. w sowach las, plesc, glna, klepac, klin, tzn. (z grbsza) tak, jak w pòlsczim jãzkù lteracczim. Wjimkã bd te sowa, jacz wsztc Kaszbi wmwiaj na rt „blacczi”, jak np.: falszwi (t: falsziwc, falszwòta itp.), plaskati, splaszczc (pòlscz: paski, spaszczy), ladowac (pòl. adowa), lpin (pòl. ‘ubin’) salta (ale: saatka...), szalwija, t neologizm: spòlzna, chòc: spòeczny.

Òbòcznosc trzeba timczasã òstawic w sowach (czasnikach) selac || sac, slm || sym, pòslm || pòsym Ale nawetka ti Kaszbi, co ùiwaj czasnika selac (tzn. wariantu „blaczcgò”), mwi: pòsac, pòs, pòsny (gdiw sã stronama t: ‘wswac’, ‘pòsw’, ‘pòswny’ – ale tegò nie ùwzglãdnim w lteracczi kaszbiznie i piszem --: wsac, pòs). Rzeczownik min piszem z -i-, chòc biw wmwiny ‘mùn’.

Blc i Pblc mòg miec bidã z rozeznanim òd l w sowach, taczich jak, np.: rzeczownik kloc (sztk drewna) i czasnik koc (= pikac), balka, chwilka, szka (mwi tam: ‘lejszka’), klapac, klat. Chcem t przrwnac kaszbscz: „ti mi knpi” z pòlsczim: „ci mali chopcy”. - Przr. t: te m dzec, biaczi.

Ltra , òkrm zwczajngò zastosowani w sowach taczich, jak np. bii, awa, st (jacz s pò blackù wmwin: bili, lawa, stl) mùszi bc t dostwin na kùcu czasnikw w czasu przeszim ch. rtu, np. szed, jd, mg, sd, pas, rs, cz ùsd, napas, ùrs itp., chòc tegò, wgosowgò - nie wmwim. Ta, sldn wskzã, je baro niewgdn do stosowani prz tekstach pisnch pò blackù. Prwdac, bo zalceni, eb tam stawiac -l, przez co w pismieniznie trfiaj sã form tipù: szedl, krdl itp. W praktice jednak niejedny redaktorz, nie zwel na wskz, le no -l w tekstach blacczich czsto òpùszcziwel. Kompromisowim spòsobã dl tekstw blacczich b mògo bc dostwiani do czasnikw tegò tipù - (zamiast -l). Miel b jesm tej, np. Òna szla, a òn przszed. Òn sd i òna sadla... Mszlã, e z czasã, czej kaszbizna lterack mdze przjãt przez wsztczich Kaszbw, tekst blaczc bd sã pòjwia le tam sam, w ramach sztlizacji.

Stronama, na nordze i na pniu wstãpùj czasniczi z formantã -n, zamiast -, np. cygnn, ùcn (w biag. rce: cygnãna || cygnã). Mòg òne bc stosown òbczno, òsoblwie w tekstach sztlizownch na te dialekt. W lteracczi kaszbiznie j bdjã jednak ùwac w chopsczim rce, formw tipù: cygn, sygn, ùc, jacz s ùiwn na westrzdnch Kaszbach.

Djm bczeni na wstãpùjc w kaszbiznie skrcon form czasnikw biag. rtu, tipù bra, da, mia, wzã, ùcã (zamiast: braa, daa, miaa, wzãa, ùcãa). Sowò jabkò, bdzem pisel bez , ale: jabnka. Piszem - w sowie b (òd: bc) chòc na Pùcczi Kãpie gdiw sã tam sam „b” (abò: bl - pò blackù). Piszem t stk, chòc na westrzdnch Kaszbach czjem: ‘stk’

(n)
Ltra , tak samò jak w pòlsczim pisnkù òzncz mitcz n, i je pisn, np. na kùcu sw taczich jak, np. k, dz, c, wsta! (|| wstani), cz westrzd sowa, np. bada, kata, rat, pac, pasczi, rac, kùda, tuc, fùt, gwadac, pòjmac itp. Prwdac, czãsto zamiast -- mm wmòwã rtu -jn-, np. kùjnc, bajnda itp., ale w pisnkù lteracczim tegò nie ùwglãdniwm. Mlama, na nordze, no scwiardo w n (mm tam tacz sowa jak: ranc, tnc), zs na Hlu w Jastarni, Chapach mm nawetka „n wim”, „nej” ( zamiast: nie wim, ni) ale w lteracczim pisnkù, dl jaczgò mòdã je westrzdn kaszbizna, òznczm (jistno jak w pòlsczim pisnkù) mitkòsc tegò z pòmòc sztriszkã, np. pi, Gdusk abò przez ltrã i, np. ni, ni ma, nijak, niese, niosa. Rwnak w nch sowach, dze mm na wikszim dzlu kaszbsczi òbd cwiard n piszem pò nim -y, np. w przdwnikach jiny, tilny, bidny itp. Trzeba prz tim dac bczeni, e w kaszbiznie, jinaczi nigle w j. pòlsczim, w przdwnikach wielny lczb ch. rtu mm cwiard n, np. òni s bidny, ti bidny ldze, òni s winny, letn wòda, òn je jiny, òni s godny, chlb pòwszedny, òdpòwiedn nrzãdza itp. Przrwnjm, np. pòlscz: „oni s winni”, „oni s godni. Kaszbscz przdwniczi biag. i nij. rtu maj -n, np. òne s bidn, godn, winn, piãkn, jin, blny. W caosc mòem rzec, e w kaszbiznie ni ma przdwnikw z kùnszkã -ni, le wszãdze, zamiast niegò je -ny. Nawetka mm òbòcznosc tni || tny (pòlscz: tani). Przrwnjm z nima form w stãpniu wszim i nwszim: tni || tny - taszi - ntaszi; blny - blniszi - nblniszi itp. el jidze ò kùnszczi przswkw tipù tnio || tno, bidno, blno, jasno itp. - w stãpniu wszim i nwszim mm -ni, np. tn(i)o - tani - ntani, bidno - bidni - nbidni, blno - blni - nblni, jasno - jasni - njasni. Wezm zdani: W tim krmie je tnio || tno, a w tim drdim tani, ale ntani je w tim trzecym.

Òbòcznosc òstnie w sowach czgò pòchòdzeni tipù lament || met, sakrament || -met, testament || -met, element || -met. Stronama ne sowa wstãpùj nawetka z kùnszkama tipù: -mat || -mãt.
Mlama czjem t cwiard -n- w nazwie Gdin, ale wikszim dzlã mwi sã Gdini, do Gdini - tak t mdzem pisel.

el jidze ò rechùbniczi 5, 9, 10, jacz na nordze wstãpùj w formie ‘pinc’, ‘dzewinc’, ‘dzesync’, abò ‘pic’, ‘dzewic’, ‘dzesyc’ - bdzem je pisel: piãc, dzewiãc, dzesãc.

r, rz
Ltr rz, tak samò jak w pòlsczim pisnkù òznczaj spzwãk pòdobny do . Le kaszbscz rz je wmwin òstrzi, w procmkù do - przr. aba, grzch. - Przr.. òmwieni spzwãkw: cz, d, sz, . Jistniej sowa, gdze w pismienim r i z ssadj, ale wmwin s òsbno, pòdobnie jak w pòlsczim „marzn”. W taczim przpdkù, el je pòtrzeba zaznaczenigò w pismienim òsbny wmòw r i z, j bdjã stosowac apòsztrof. Np. w sowach: bar’zo, knr’z, knar’zowac, mier’zec (= dranic, nie widzec sã, przr. mierzec = brac miarã).

Tak samò jak w jãzkù pòlsczim i czesczim, samòzwãk r wmieniw sã w niechtrnch sowach ze rz, np. stari || stri - starzec sã, chòri - chòrzec, dzar - drzc, car - trzc, ùpiar - przc, ùmar - mrzc. Djm bczeni na to, e ta wmiana r na rz w kaszbiznie òdbiwaa sã tam sam bari konsekwentn jak w pòlsczim jãzkù. Dlte niejedne czasniczi, prz òdmianie przbiraj form jinsz, nigle w pòlaszznie. Òsoblwie przrwnjm czasniczi brac prac, rwac, trzc – w òdmianie: bierzã , pierzã, rwiã, trzã - z pòlsczima: bior, pior rw, tr. Trzc w òdmianie przbir form: j trzã, t trzesz, òn trze, m trzem, wa trzeta, òni trz; òn car, òna cara, òne car, òni cerl itp. W pòdobny spòsb òdmieniwaj sã czasniczi: drzc, przc, mrzc.

Tuwò wpd t nadczidnc ò taczich òbòcznoscach jak: zmirz || zmr’z, zmiarzi || zmarzi, cerplwi || cerzplwi. Przrwnj t: garsc || grzc || grsc, charst || charzt (dzys: òstr trwa - przr. chrst), parzc || pruszc (pòlscz: prszy).

Trzeba zwrocc ùwgã t na: a) rzeczowniczi tipù: lkarstwò, towarzstwò, drszstwò gdze w wgosu czje sã, stronama, wmòwã -rztwò / -sztwò; b) przdwniczi tipù rowarsczi, rowarsk, gdze mlama sã mwi -rszcz- || -rzcz- (rowarszczi || rowarzczi itp.) i -rzk (rowarzk). W pierszim wdanim „Wskzw pisnkù” jem pòlc form tipù: „lkarztwò”, „rowarzczi”, ale sã z tegò wcopiwm.

2) Samòzwãczi

W przrwnanim z lter. pòlaszzn, mm w kaszbiznie wicy samòzwãkw (mm jesz , , - i do te jesz labializown ò, ù). Samòzwãczi a, e, i, o s wmwin z grbsza tak samò jak w pòlaszznie lteracczi. Ale np. u je wmwin jinaczi, z artikùlacj „zwãon” cz „pòdwszon” w stronã i. Samòzwãk je w lteracczi pòlaszznie zblony do u. W kaszbiznie je wrazn rnica midz a u (òb. òmwieni ).

a
[wmiana: a / , ]
Samòzwãk a je wmwiny zwczajno w taczich sowach, jak np. las, balka, kawa; zs przed spzwãkama m, n () nabir rezonansu nosowgò, np. w taczich sowach jak bani, kami, scana, sama, sano (wmwm tej: bãni, kãmi, scãna). To a czãsto mini sã z „krewnyma” samòzwãkama i . Wezm:

1. Wmiana: a z . Np. sano - zdr. snkò, sanie - snczi, sama - sm, pana - pn, nawiao - nawin - prz tim t nabir rezonansu i je wmwin jak (np. snkò), ale piszem: snkò, sm, nawiny itp. W pniowch i westrzdnch gdkach mm kùnszk czasnikw -an, -any, (np. gdany) wmwiny czãsto z rezonansã (np. gdãn), a na nordze: -ny, -n (np. gdny).

Jakò lteracczi j pòlcm (jak no ju bo, dzlã przjãt w „Zasadach...”) kùnszk tipù -ny (n, -n), nczãscy, na cach dzysszch Kaszbach pòtikny, np. òn b przjachny, òna ba przjachn, to dzeckò bo przjachn, te piesnie s spiwn, òn to mi dostn, pisn, wsn itp. Òkrm kùnszka -ny, mm drdi, pòdobny -ony, np. w przdwnikach òdczasnikòwch: ùrzniony (|| ùrzniãti), ùprawiony, pògòrzony, nagòniony, ògòlony itp.

2. Wmiana: a z . Np. balka - bl, las - lsk, razu - rz, awa - wka, jaje – jjkò.
Chcã zwrocc ùwga na system wmian a na w czasnikach. Na nordze i na wildim dzlu westrzdnch Kaszb je system, jaczi j preferjã: sadac, j sdm, t sdsz, òn sd; m sdm, wa sdta, òni sdaj; sadj! sadjta! Zanlg òn na tim, e w bezòkòlcznikù i w ndibie rozkazjcym mm „jasny” samòzwãk, a w pòòstach formach òdmian „cemny” („pòchilony”). [W sowrzu J. Trepczika je system pniowòkaszbsczi, np. sdac, sdm, sdsz, sdm itd. sdj; cz: plc, plã, plisz, plim, pl! (wszãdze: )]. - Przr. wmiana e /
Trzeba dac bczeni na pisnk sw den, kòdi (przr. pòlscz: aden, kady), Gdusk, tuc (= pòlscz: Gdask, taniec), balka (= pòlscz: belka), rek (= pòl. rak), rak (= pòsld, drobn rb) itp., krzaso (= pòl. krzeso), miono (ni: miano, mino), tobaka (ni: tabaka).

e
[wmiana: e / , e / a]
Òkrm zwczajngò e, np. w sowach jesc, pies, lew, plewa, mech, bes, mm w kaszbiznie jesz conmni dwa wariant tegò zwãkù (òmwion òsbno: , ) a nawetka trz - jidze ò „napiãt” e, np. w sowach: tej, ted, czej, czejb, czed (-s, -), tej sej, nitej nisej, wmwin jak prznã przeduon e. W praktice no napiãt e biw czãsto wmwin jak (yj), dlte wmienion pòwi sowa biwaj pisn ze sztriszkã, np. tj, czj. Dlte trzeba tu timczasã òstawic òbòcznosc czej || czj, tej || tj, ted || td itp. [Je to t zmiana, w procmkù do I wdani Wskzw kasz. pisnkù]. W wmòwie to wgosow -j colemao nie je czc, dlte przd dopùszczony b t zpis tipù „cz”, „t”, co b mòe bo nwgòdnisz. Ale w praktice, prz pisanim to „cz” dosc czãsto biwao milon z cz || czi. Tej lepi òstac prz apartniszch dl òka formach z -j, np. czej || czj.

el jidze ò sowa t, prcz, gdze t mm do ùczinkù z „napiãtim” e, j bdjã je pisac z --.
Nie mdzem w pismieniznie ùwzglãdniwel diftongòwi wmòw e, jakò ej, co czjem w gdkach na Gchach, np. sejdzec, cejszc sã - le piszem tak jak gd wikszi dzl Kaszbw: sedzc, ceszc sã itp. Pòdobn sprawa je ze sowã lecec, jacz stronama, na westrzdnch Kaszbach je wmwin „ljcec”. Òstwm prz lecec.

W Jastarni, Chapach samòzwãk e przeszed w . Tam, zamiast, np. J tegò nie wiedz, czjem: „Jo te n widzol”. Tam t kùnszk przdwnikw ch. rtu -i, brzmi jak -ej (pòdobn diftongizacj pòtikm w westrzdnch Czechach...). Czjem tej, np. „Òn je czstej” (zamiast: czsti). Je jasn, e tacz apartnosc mòg bc stosown le w tekstach sztlizownch na tã gdkã.

Zwrcc chcã ùwgã na wmianã e / w czasnikach, np. spiewac, òn spiw, t spiwsz; m spiwm, wa spiwta; nie spiewj mie tu! Mm tu pòdobny problem jak wmiana a / w czasnikach sadac, palc (przr. wi, òpis samòzwãkù: a). [J. Trepczik m tu t system: spiwac, spiwm, spiwsz; mr spiwm, nie spiwj || nie spiw!].

Prz ny lenosc j chcã wskazac na apartn, w procmkù do pòlsczi lter. mòw form kaszbscz, jacz s jak nbari wrtn pòdtrzmiwani w lteracczi kaszbiznie, tipù: rek (pòlscz: rak), remiã, (pòl. rami), redosc (-sny, -wac sã) (pòl. rado, -sny, -wa si), redo (pòl. rado), rena (pòl. rana), reniony (pòl. zraniony), reno (pòl. rano), pòren (pòl. rankiem), reny = pòrnczny (pòl. po-ranny), rechòwac, rechùba (pòl. rachowa, rachuba), retac || retowac, retnk (pòl. ratowa, ratunek), Reduni (pòl. Radunia). Chòc mm t form z ra-, np. rak (= pòsld), rakrz, radzc, rada, rama, rasa, rabòwac, rabùsznik, rakòwac (= marachòwac sã), rajic, rat (= zberk), razc, razny, raga (= knaga), rafa (= kamienie pòdwòdn) itp. Tu t chcã zwrocc ùwgã na sowa pòdobn do pòlsczich, w jaczich mm e abò a, np. balka, bl (pòl. ‘belka, bal’), jachac (ni: „jechac”, ale: jedze), jasn, jasoter, ale: jerzmò (ni: „jarzmo”), chòc, np. jaskùlczka, jagniã, jarzbina, jastrzib, jarmù, jagòda.

Samòzwãk e czãsto sã wmieniw z , np. brzegù - brzg, chleba - chlb - chleb, (ale, np. chlwa - chlw, mlcza - mlcz, abò: pieca - piec, chòc zdrobn: pick, miecza - miecz itp), sw - sewù, selac - sl, strzelac - strzl, pòwidz - pòwiedzec, dzl - dzelc.

Jin apartnosc kaszbsczi foneticzi

1. Òd stron foneticzny, niechtrn sowa pòdobn s do pòlsczich, ale pisn s pò kaszbskù jinaczi, abò miwaj jin znaczeni, np.

a) chpic sã (wm. t: chepic sã) = chcwic sã, czen || czno, czgac sã, gka || gòka, kbasa, ktn || -un, pachk (pòl. pachoek), pc, pni, pni (ale: peny, napenic sã), srbac (pòl. siorba), swrb || swirzb (pòl. wierzb) szts || szcz, wtrz, dz, dk, ti, tkò || tk, c, knc, n(i)rz; ale: w;

b) stk, zwn, rwk, ani, anik, doktr, doktrk (ale: tegò doktora), wzgòdnc, hal! W niechtrnch formach o przeszo w abò u, np. suce, kùc, duc (pòl. doj), kòruna || kòrna. Jakò lteraccz (bò szerzi ùiwn) j pòlcm: mwic, mòe (mòem, mòeta), mda, mdny – w procmkù do: mòwic, me (mem, meta), mòda, mòdny.

2. Trzeba t pamiãtac ò taczich formach, jinszch w procmkù do pòlsczich, jak: harbata, paruka, chòlawa, reparacj; czosac, krzosac, piotrszka, smiotana; (pò midz || (mlama: miãdz || midze); szczesc, szczeslwi || szczeslwi (spòlasza: szczãslwi); tesknic || tesznic, teskno || teszno, teskniczka || tesznota; ùczãstnik (pòl. uczestnik).

3. Mm t sowa, colemao pòchòdzc z niemczzn, w jaczich òdbiwaj sã wmian samòzwãkw, wedle mòda wiater - wiatru, Pioter - Piotra, np. liter - litra, mter - mtra, filter -filtra, teater - teatru, termomter – termomtra.

Bãd pòd wpiwã pòlaszzn i niemczzn

Trzeba jesz rz rzec, e niechtrne òbòczn form sw swidcz le ò cskù na kaszbiznã ssednch mòww. Tej, eb sã ùstrzc przed taczima bãdama, chcã przpòmnc, e:

C - je to rzeczownik biagowsczgò rtu (ta c), np. Sadnijm so w cni! - ni: w cniu.

Bes, mech - tegò besu / mechù. Sadnijm so na mechù; - a ni: na mchu; W lese je mech rozmajiti (a ni - jak pò pòlskù: rne mchy). Wejle, nasz bes zakwit! (a ni: „zakwit bz”). Ùrwijm so tegò besu! - Ne rzeczowniczi wstãpùj le w pòjedinczny lczbie.

Le pòdobn do nich len, sen, dz pòdlgaj òdmianie: tegò lnu, snu, dnia; na lnie, we snie, na dniu...

Szdz - ti szadz, np. Ta szdz (pòj. l.) zasztopa cai kòmin. Kominirz je czrny òd szadz. Przr. pòl. sadze, we wiel. lczbie

Òtrzmac = pòlsczmù: zatrzyma dla siebie (biw dzys dnia czasã bãdno ùiwn tak, jak w j. pòlsczim, w znacz. dostac).

Prawie = pòlsczmù: wanie, akurat.

Wnet = 1. pòlsczmù: prawie, ledwie e; 2. tak samò jak w j. pòlsczim = kaszbsczmù: zar, za sztrk, niedugò.

Tilkò - je to pòlaszzna. Kaszbscz sowò tlkò je zdrobnienim òd: tli. Mòem rzec, np. Tegò tam bo
mao - le tlkò (= tli), co za palecznik. Hewò, tlkò mie zbiego tegò sztofù.

Wzc || wzyc - òdmieniw sã, np. j weznã, m wezniem, a ni: wezmã, wezmiem.

Nie gd sã pò kaszbskù: „jidzem”, „robim”, le: jidzem, robim itp. Ni ma t formw tipù: „ùmãczon”, „ùkrziowan”, le: ùmãczony, ùkrziowny.

Z czekawszch bãdw, trfiajcch sã w tekstach pisnch trzeba t wmienic niezdarn archajizacjã, tipù: „cztajem”, (wpiw rusczi?...). Kò mm w kaszbiznie form tipù j gnajã - m gnajem, j dajã - m dajem, j grajã - m grajem i na nordze, pòd Pùckã, tipù j gdajã, schajã, ale òdpòwiedn do nich form wielny lczb s: m gdm, schm (ni: -ajem).

Trzeba t nadczidnc ò pòlsczi nalecznie tipù: „wanie”, jak sã d, w zanlenosc òd kontekstu zastãpic przez: 1. prawie; 2. wejle, n jo, ò to chòdzy). Niechtrne tacz sowa, òsoblwie te, co za baro nie kc sã z kaszbsk fonetik trzeba ùznac za kaszbscz i zasymilowac, bò wtãpic jich nijak sã nie d.

W sldnch prãdzest latach rozkòscrzi sã nowi tip òdmian mionw zdrobniach, przjãtch w pòlsczi wersji, np. Janek - tegò Janeka; Zenek - Zeneka, Franek - Franeka itp. Mszlã, e taczich chwastw ni mòem dozerac w lteracczi kaszbiznie. Ale cz ùd sã to wpoc? Z doswidczeni je wiedzec, e bd szerok rozpòwszechniony stw sã w kùcu norm...

Ò rozsdnym ùiwanim sw niemiecczgò pòchòdzeni nie trzeba tu wiele prawic. Kòdi Kaszba pòwinien wiedzec, e jidze ò cos wniszgò jak le ò kùlturã sowa.

Akcent w kaszbsczich dialektach

W pisnkù akcentu sã nie òzncz. Rwnak widz ò nim je pòteczn, òsoblwie prz gosnym cztanim tekstw (np. przez lektorw w kòscele) cz prz ùczbie kaszbizn.

Na pniu Kaszb (Zabòr, Gch, Krban) mm wikszim dzlã akcent inicjalny, tj. pdajcy na piersz szlabizã sowa, np. Ten kapelusz je pògnioti. Tam t zdrz sã, e akcent pd na przmink przed rzeczownikã, a tej dwa sowa twòrz jednã caownotã akcentow, np. na-drodze, do-kòscoa, do-jizb, pòd-grã.

Na drdim kùcu Kaszb, tj. w pùcczim pòwiece, mm akcent rszny (dinamiczny), chtren mòe padac na wszelejacz szlabiz sowa, prz czim nie zanlei to òd "fantazji" czowieka mwicgò, le jistniej sta zwczi akcentowani szlabizw w sowach prznlench do jedngò z apartnch tipw. Napartniszim na nordze, nieznnym na pniowch Kaszbach je akcent pdajcy w niechtrnch sowach na òstatn szlabizã (akcent oksytoniczny), np. Jaczi òn je? To s ti modi? Òna tam ba wczer w taczim smisznym stroju. Jak òna je? To je tacz spòsobn dzwczã. Òna tã chòwã dobrze dozra (= dozraa). Mùzyka gosni zagra (= zagraa). Òna tam jã pòsa (= pòsaa). Ter to bòli jesz bari. Òn ten kam csn ndali. Taczi akcent je prznã znny t na westrzdnch Kaszbach - w przswkach w wszim i nwszim stãpniu, np. Tu je jesz casni jak tam. Ùderz to ksk mòcni! Òn ùderzi nmòcni, jak le mg. Mùszisz rzec to gosni, bò j lchò czjã. Òn zawrzeszcz ngosni ze wsztczich.

Akcent "kòlumnowi" w lteracczi kaszbiznie

We westrzdny kaszbiznie, chtrna je naszim mòdã lteracczi mòw, mm stn pòstrzdny, pòmidz rsznyma akcentama nord Kaszb, a inicjalnyma pni. Pniowi zberk ti òbd m jesz czãsto akcent inicjalny, a zs na bari na nordã zdrz sã czasã akcent rszny (ruchòmi), ale na westrzdkù spòtikm czãsto akcent "kòlumnowi". Chòdzy tu o system akcentowani, w chtrnym prz òdmianie sowa przez przpdczi cz òsob akcentown je wiedno ta samã szlabizã, np. j piszã, wa piszeta, m piszem.
Òsoblwie ta "kòlumnowòsc" je widzec w rzeczownikach ch. rtu, ze zdrbniajcyma przrostkama, tipù -ajk, -ik, -szk, -nk itp., np. kòsck, kòszik, wszczrzajk, skòwrnk, Brnk abò z ekspresyjnyma przrostkama tipù -c, -ac, -lc, -in itp., np. ùnuzlac, òblubic, przblc, òszkac, òsobliwc, bracyn, Barniwcz, Bùkwc, w jaczich akcent w 1 przpdkù pòj. lczb pd na sldn szlabizã. W np.
skòwrnk, skòwrnkòwi, skòwrnczi, skòwrnkama.

Co prwda, zdrz sã t akcentowani na piersz, tematow szlabizã rzeczownikw tegò tipù, np. pieseczk, òsk.

W sowach zoonch z dwùch szlabizw akcentown je colemao ta piersz, np. Wejle, nasz ssd stoji kòle potu!

W sowach dgszch, np. zoonch z trzech szlabizw trudni je ùchwacc regularnosc akcentowani. Np. rzeczowniczi ch. rtu w pòj. lczbie s akcentown na przedòstatn szlabizã: gòspòdrz, kalãdrz, roczitnik, mãczelnik. Prz òdmianie przez przpdczi dochdaj rozmajit kùnszczi, ale akcent òstw na ti sami szlabize tematu, np.
gòspòdrza, gòspòdrzowi, gòspòdrzã, gòspòdrzu. We wielny lczbie, np. gòspòdrze, gòspòdrzw, gòspòdrzm, gòspòdrzama, gòspòdrzach.

A hewò le przkad akcentowani rzeczownikw nijaczgò rtu (rozmajitch tipw), prz jaczich t akcent prz jich òdmianie pd wiedno na tã samã szlabizã:
a) gòldo, mòtowido, kòlano, ògniskò, mòczdo;
b) dzectkò, jagnitkò, serduszkò, dzecuszkò;
c) towarzstwò, gòspòdarstwò, òszkastwò, pògastwò;
d) pòczc, òbc, zajãc, przsowi, zcusz, Zã;
e) bùlwicz, bòrowicz itp.

Przdwniczi s akcentown na przedsldn szlabizã (jak w jãzkù pòlsczim), np. bii (-, -), czrny, zelony, cerplwi, niecerplwi, niegòdzwi, pòstawny, katolcczi, nasãpòlony, niedogòwny, pòòbkòlãdowny Machalisczi, wicczi.

Wrt je sã przzdrzec na akcent w taczich zdaniach:
Tu dotdka syg snowe pòle (tzn. pòle mòjgò sna). To je snw bùdink (tj. bùdink mòjgò sna). Mm dwùch snw i crkã. Snowmù knpù ti lorbasowie zrobil krziwdã. Mòjmù snowi sã ùrodzo || ùrodzo || ùrodzo dzwczã. J ti mòji snowi (biaczi mòjgò sna) za dobrze || za dobrze jesz nie zdi pòznac. To je snowa sprawa. To je sprwka mòji snowi. Twòjmù snowi j b to mg pòwierzc || pòwierzc, ale ti twòji snowi j mm prznã strach. Twòjmù bratu || bratowi m przedel || sprzedel aut. Kò ti twòji bratowi || bratawicy (biace brata) j sã nie mdã kni. To je nasz pbrat, a to psostra. Wajgò pbrata j nie znajã || nie znajã. Wez le wcygni te tu tatkòwe bùks. Wplatuj || wplatuj tatkòwi nã kòszlã || kòszlã. To je tatkw zgark. J tobie przedstawiã || przedstawiã Jankòwã biaka. Na Jankòwim slbie te òrgan w kòscele nie gra, bò b pòpst. Ten Jankw pszcz ju spòwid, tej witro kùpim nowi. Mariszna bluzka mie sã widzy. Mariszin || Mariszn spdnik je prznã przdudi.Zoszna cotka przòbica, e tu dzys do nas pòde drog wstpi.
Akcentowani czasnikw (prz jaczich ni ma przedrostkw) òdbiw sã tak samò jak rzeczownikw cz przdwnikw, tzn. akcent òbczas òdmian trzim sã na jedny i ti jistny szlabize, np. krcã, kracysz, kracy; krcym, krcyta, krc; (òna) krca, (òno) krco, (òni) krcl, (òne) krc itd. Le w w gdkach wsniãtch bari na nordã, w czasnikach przeszgò i przidngò czasu, we wielny lczbie, akcent colemao pd na przedsldn szlabizã, np. (òna) krca, (òno) krco, (òni) krcl, (òne) krc.

W ndibie rozkazjcym mm: krãc! || krc! krcta e! nie krcta! abò (na nordze): krãcta e! nie krãcta!

Akcent na przedsldn szlabizã w czasnikach przeszgò i przidngò czasu, wielny (mnodi) lczb je ju normalny na nordze, gdze t wikszim dzlã norm je kùnszk -al czasnikw przeszgò czasu, akcentowny na przedòstatn szlabizã, np. òni jachal i gdal (przrwnj akcent w: krcl, -).
el przed tematow szlabiz czasnika wstãpùje przedrostk, tej akcent colemao pd na niegò. Je to tej akcent inicjalny, ale z drdi stron zdrzec, ùtrzimn je "kòlumnowòsc", np. (òn) napisze, (òn) napis, (wa) napiszta.

Taczi spòsb akcentowani czasnikw z przedrostkama spòtik sã na cach Kaszbach. Ale zdrzaj sã t sowa pòdobn, le jinaczi akcentown, np. tu je napisn; napiszeta wa? itd. Mòlw je t na westrzdnch Kaszbach akcentowani czasnikw z przedrostkama na tematow szlabizã, np. òn napisze, òn napis, ale czãscy wierã spòtik sã akcentowani na przedrostk (òn napisze).
Dl nord je normaln, ale spotikn t na westrzdnch Kaszbach, akcentowani przswkw na sldn szlabizã, np. mòcni, chùtczi, casni, chãtni, np. Przcsni mòcni. Chòc wikszim dzlã na westrzdnch Kaszbach sã akcentje piersz szlabizã nch przswkw, np. mòcni, chùtczi itd.

Wpiw akcentu na pòwstwani òbòcznch form sw

Akcent na piersz szlabizã w sowach, wezm: kòba, kòszla, chapa, gòdzna, pierzna, sedzba sprwi, e no we westrzdnch dialektach colemao dinie. Mm tej form òbòczn: kòba, kòszla, chapa, gòdzna, pierzna, sedzba (akcentown na piersz szlabizã). J rwnak bdjã je pisac z tim . Chba e, np. w poezji, dl ritmù cz rimù, brkùjem ùc form krotszi, bez .

Pòdobny problem, czej akcent wpiw na redukcj samòzwãkù mm t w sowach: ltra || ltera; pòren || pòrn (= reno); kòcz || kòcz, òn òstnie, òni òstòn || òstnie, òstn. J bdjã pòdtrzmiwac ne formê wpisn pòchilonym drkã.

Zs sowa prznã (= ksk, trochã); rozmiec || rozmic j bdjã pisac bez wstawiongò , bò tak gdiw wikszosc Kaszbw (chòc: rozm, rozmny, rozmieni, niezrozmiai).



1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Komentarze wyraaj pogldy ich autorw. Administrator serwisu nie odpowiada za treci w nich zawarte.

Wysane przez: Wtek
pienczke
Wysano:: 16.2.2005 17:50  Zaktualizowany: 16.2.2005 17:50
Nie mog oderwa si od tej strony!
Zarejestrowany: 31.5.2004
z: lasw Nowego Pomorza
Wiadomoci: 310
 o!
Wejle! Ter to wszo, e nwikszi kaszbszczi problem to je za wiele sw apartnch òd pòlszczich!
Wyrnienia
Medal Stolema 2005   Open Directory Cool Site   Skra Ormuzdowa 2002