artykuly-E. Gòbk i jegò pòzdrzadk na kaszbiznã
Losowe zdjcie
Port w Jastarni
Pomerania
Wygld strony

(2 skrki)
Kaszbsk Jednota | www.kaszebsko.com
Stowarzyszenie Osb Narodowoci Kaszubskiej

E. Gòbk i jegò pòzdrzadk na kaszbiznã
Author: Eugeniusz Gobek (autorzy at zk-p dot pl)
Published: 30.06.2006
Rating 5.22
Votes: 9
Read: 12499 times
Article Size: 67.1 KB

Printer Friendly Page Tell a Friend

Eugeniusz Gòbk je autorã Kaszbsczgò Sowarza Normatiwngò. Co autor mi na msli?

Eugeniusz Gòbk

“Kaszbsczi sowrz normatiwny” w przrwnanim ze sowrzama A. Labùd i J. Trepczika. Rozmajit tip lteracczi kaszbizn. Ùprocmnieni sã do mòwny naleczn pòlsczi i niemiecczi.


Wprowadzeni

Ùkzani sã mòjgò “Sowrza normatiwngò” nie wwòao za gosngò pòminu strzd Kaszbw. Jednak òst òn zaùwaony ò czim swidczi recenzj Hann Makùrt, òpùblikòwn w internece (http://www.rastko.net/rastko-ka/content/view/247/1/), pn. “Eugeniusz Gòbk. Kaszbsczi sowrz normatiwny. Recenzj”. Autorka recenzji wierã ni m wikszich zastrzegw do bdownch przeze mie konkretnch rozstrzgniãcw normatiwnch, le mie zarzucyw, e “Robòta Gòbka je problematiczn z pòzdrzatkù metodologije. Normatiwn kriteria, chtrnyma czerow sã autor sowrza, nie òsta sprecyzown”(...). Sowrz “nie òst òbwiãzny wprowdzajcym tekstã”. “Niesga wrazngò naznaczeni a òpisnkù metod wzwskny w robòce nad sowrzã parãczi sã z ewidetnyma warkòwima pòpùstnoscama”.

Domiszlm sã, ò co Autorce chòdzy z tima “warkòwima pòpùstnoscama”. Pò prwdze, w mòjim Sowrzu ni ma przpiskw òznczajcch do jaczgò dzla mòw pòdwn sowò nlei (np. rzecz. - rzeczownik) cz jaczgò je rtu - nwi tam sam je to òznaczon, np. c (rt biag. “ta c”). Ale kò s wnet prz kòdim sowie-zwiszczu przkad zda, z jaczich cztic sã mòe tegò sm dobadrowac.

A el jidze ò “normatiwn kriteria” stosown w nym Sowrzu, to wjasniwm, e j je òpis z wiksza w mòjch “Wskzach kaszbsczgò pisnkù”, wdnch w 97 r. Bò “Sowrz normatiwny” z pòcztkù b le mim dodwkã do “Wskzw”, a dopiere pòtemù sã rozrs. Do tegò tu, wdngò w 2005 r. “Sowrza normatiwngò” b doczony tekst wprowdzajcy le wdwca ny ksczi gò wc. Dlte ter tuwò j so pòzwòlã przedstawic ne kriteria, i - w caosc - mòje ndb na kaszbiznã lterack. Ale to prznã nii. Bò timczasã doszo jesz do mie wiado, e prof. Edward Breza ùzn mj sowrz za “autorsczi”, a ni normatiwny. Na to chcã tuwò zar òdpòwiedzec:

J so zdwm sprawã, e ni wsztcz bdown przeze mie norm, tj. wskz pisnkù gwsnch sw s tacz, jacz b sã widza kòdmù (jesz sã taczi nie ùrodzy, chtren b wsztczim wgòdzy). Pò prwdze, w nym sowrzu j bdjã le mòje (Gòbkòw) norm. A el kòmùs mòje norm sã nie widz, mòe pisac wedle swòjch. Rozmiejã, e Panu Profesorowi jidze ò to, e “Sowrz normatiwny” pòwinien bc pòpiarti autoritetã institucji, np. ZK-P i nlepi, eb b òprcowny przez karno znajrzw kaszbizn. Prbùjã so tej wòbrazc, jak b wzdrza prc nad taczim sowrzã i jak dugò b drowa. Wierã b trzeba bo pòwòac jaks “radã nieùstwajc”, chtrna b sã zjda rz w miescu i ùchwliwa za jednym pòsedzenim jacz sto zwiszczw. Wtpiã, cz taczi sowrz, stwòrzony na zasadach zrzeszeniowi demokracji (zbiorowi mdrosc...) b wsztczich zadowòli.

Norma jãzkòw lteracczi kaszbizn, jak j w “Sowrzu normatiwnym” bdjã, je dosc blisk dzysszi kaszbiznie mwiony. Òd stron foneticzi zdrzec je to mòwa òpiart na dialekce westrzdnokaszbsczim. Ùnormòwani tik sã wildim dzlã pisnkù sw, a dzlã t ùiwnch wariantw foneticznch. Prz tim j dopùszcziwm czãsto wnetk wsztcz jistniejc wariant, a le tam sam zalcny je jeden, “lepszi”, wedle mòjgò, subiektiwngò òdczc. Tej zastosown w nym Sowrzu norm nie s za òstr.

Sowizna pòlcn w “Sowrzu normatiwnym” je zblion do autenticzny sowizn ùiwny przez lud. Wikszim dzlã pòchòdzy òna ze Sowrza Zcht.

Robòta prz nym Sowrzu zmùsziwa mie nierz do pònowngò zastanowieni sã nad szttã lteracczi kaszbizn. Prz lenosc j skorigòw swòje dwnisz ùdb na ten temat. Trzeba bo sã ùprocmnic do “kaszbizn zrzeszisczi”, tzn. do dorbkù sowarsczgò Zrzeszicw. Wpd mie sã przznac, e chòc pierwi j z ùfnosc, “penyma garscama” kòrzst ze sowizn bdowny przez J. Trepczika, dzys robiã to ò wiele òstrni. Bò mie bo dn dodac sã skùtkw wprowadzeni Trepczikòwgò Sowrza do pòwszechngò òbiegù. D sã òdczc jegò wpiw na tekst modch autorw. A trzeba rzec, e dzl tekstw pùblikòwnch w Òdrodze i Pòmeranii mòe czowieka nli doprowadzc do zwtpieni w cl robòt dl kaszbizn. Przkadã prakticzngò zastosowani sowizn Trepczika mòe t bc Recenzj H. Makùrt, chtrnã zwczajny Kaszba le z bid mòe rozmiec.

Sowrz normatiwny

Msl ò napisaniu negò sowrza mie pòdsn profesor Jerzi Trder, chtren gd: - Zamiast tomaczc, czemù sã pòlc taczi, a ni jinszi spòsb zpisu, lepi ne problem przedstawic w formie sowrza.

Ùkdani Sowrza zajão mie w caosc jaczich piãc lat. Robòta prz nim sza sztrkama chùtkò, ale b t ca miesce, czej tekst le ùgòrã (mòja Biaka cãkò zachòrza, i ùmara). Dlte Sowrz je, jaczi je. Na pewno nie je to dzeo doskòna. Prznã je w nim drobnch bãdw, przede wsztczim ltrowch (co w sowrzu - jakb nie bo - normatiwnym je znaczn wad); tam sam pòmilony je pòrzdk alfabeticzny; je t - ni z mòji win, le redakcji - w pòlsczich zdaniach ltra ê, zamiast . Ale mszlã, e i tak, nimò nch wadw, je to rzecz dosc pòteczn.

Prakticzniszi b wierã b sowrz pòlskò-kaszbsczi. Ale kò mi to bc le pòradnik pòprawngò pisani, dlte òn m taczi, a ni jinszi szk. W mòjim “Sowrzu normatiwnym” dosc atwò jidze nalezc pòtrzbny òdpòwiednik pòlsczgò sowa. Kò, cz sã to kòmù widzy cz ni, w kaszbiznie wikszi dzl sw je pòdobny do pòlsczich. Te pòlaszc swka prowadz nas do bari apartnch, “czsto” kaszbsczich. Zwiszcza pòdstawòw s òbjasnion - za pòmòc òdpòwiednikw, abò szerzi, w spòsb òpisowi.

Rozmajit mòda lteracczi kaszbizn

W dzejach twòrzeni kaszbsczi mòw lteracczi piersz ba prba Flriana Cnw (w pòowie XIX stolecgò). F. Cnwa nie b wildim artist sowa, a stosow pisn kaszbiznã bari do prakticznch clw, jakò jãzk informacji cz pùblicysticzi. Pò kaszbskù òn pis, np. swòje “lst òtemk”, w jaczich prowadzy spirkã z dejowima procmnikama. Nym pòwszednym zastosowanim kaszbizn òn sã rni òd nastãpcw taczich jak H. Derdowsczi, J. Karnowsczi, A. Majkòwsczi, chtrny stosowel jã w “pòswiãtny” fkcji, jakò jãzk pòezji, piesni, pòwistk i, w caosc artisticzny proz. Miel òni ambicje “pòdnieseni kaszbizn ze zgard”, ale òmijel - ùmslno cz ni? - nprostsz, nblsz codniowi mòwie zastosowani kaszbizn, jakò jãzka zwczajngò komùnikatu, cz tekstw pùblicysticznch. To bln pòle dzejani òni òstawil pòlszczznie. Kaszbizna wierã wdwa sã jima jesz niedozdrzela do te, eb suc do wpòwidani sã ò taczich “mdch” rzeczach. A. Majkòwsczi nawetka prosto rzek, e “jãzkã nùkòwim i jãzkã wiecw pòwinna òstac pòlszczzna”... Ale k tacz wstrzgani sã przed ùcym kaszbizn w pòdstawòwi fkcji dl kòdgò normalngò jãzka, to nie ba zdrow sytuacj. W normalnch warnkach mòwa je ùiwn prz kòdi lenosc. To zmùsziw ùtkòwnikw mòw do ji doskònaleni. I ted dochd do wzajemngò bògaceni sã jãzka ldu i lteratur w sferze sowizn, idiomw itd.. Le m wim, e kaszbizna nie rozwija sã w normalnch warnkach. Ba òna wiedno mòw ldu walczcgò (corz sabi) ò przetrwani, mòw zdominown przez przez blisko krewn pòlszczznã i przez wrog niemczznã.

Z czasã, w latach midzwòjnowch pòjawil sã jinszi pisarze kaszbsczi, np A. Bùdzysz, L. Hejka, L. Ropel, B. Zchta itd., chtrnch dorbk przczni sã do rozwòju lteracczi kaszbizn . Ale nie d sã zaprzeczc, e dopirkù Zrzeszicowie, jakò jedny z pierszich òd czasw F. Cnw zaczãl stosowac kaszbiznã jakò normaln mòwã lterack, w tekstach pisnch dl biecch pòtrzebw: felietnach, informacjach, polemikach, mòwach pògrzebòwch itp. Pòd kùc cgò (w latach 1980.) swòje doswidczeni pisarscz Labùda i Trepczik wkòrzstel prz ùkdanim sowrzw.

J t, czej jem sã wz za ùkdani Sowrza, mi jem dosc dud doswidczeni na pòlu lteracczi kaszbizn. Rzecz, jaczima j sã zajim - felietn, referat, przekdani tekstu Swiãtch Pismin - zmùsziwa miã do jãzkòwi dokadnosc, akùratnosc. Dlte, pò latach ùczeni sã kaszbizn, pòd’zrani mstrw kaszbsczgò pira i latach prakticzngò ji stosowani j sã òdwi na pòbdowani pòprzez “Sowrz normatiwny” mòjgò wariantu lteracczi kaszbizn. Kaszbizna, jak j bdjã je, prznmni mie sã tak wdw, kriticznym pòdsmòwanim cagò dotchczasngò najgò doswidczeni na drodze do lteracczi mòw, òd ji pòcztkw do dzysdnia. Je òna òpiart przede wsztczim na mòwie zapisny w sowrzach B. Zcht i S. Ramùta - a t na wi kaszbiznie, jak j znajã “ze schù” (dialekt westrzdnokaszbsczi, kartskò-wejherowsczi). Wzbògacon je òna sowizn z dorbkù Trepczika, Labùd i jinszich autorw. Ale jak jem ju wi nadczid, na tã “kaszbiznã zrzeszisk”, gãsto wzbògacon neologizmama j ju zdrzã dzys baro kriticzno. A prwdã rzec, ju w latach 1980., pò przecztanim Sowrza S. Ramùta j òdkri, e je mòlw jin, ni zrzeszisk, le “normaln” kaszbizna lterack. Wdani dzys dnia na nowò Sowrza S. Ramùta w òprcowanim prof. Jerzgò Trdra j ùwm tej za wdarzeni baro pòteczn dl lteracczi kaszbizn. Czejb jesz ti modi, piszcy Kaszbi chcel to rozmiec...

Nwrt do wsplnch kòrzeni pòlskò-kaszbsczich

Kaszbi j w konkretny, taczi ni jinszi sytuacji kùlturowi. Kòdi z nas òdczuw na codz wpiw pòlsczgò jãzka lteracczgò. Czjem dzys tã mòwã òd nmodszich lat doma, pòprzez radio i telewizjã, w szkòach, kòscoach itd. Ni ma tej dzwù, e nierz li je nm sã wsowic pò pòlskù, jak pò kaszbskù.

Nen òdwieczny wpiw pòlsczgò jãzka na kaszbiznã przd, w czasach cskù niemczzn b wikszim dzlã pòteczny. Pòlszczzna wpiwa na kaszbiznã pòbùdzajco. Bez ni m b ò wiele rchli, do ndi zdinãl w mòrzu niemczzn. Ò tim m wim. Rwnak nasz spraw je dzys dbac ò czstosc swòji, rodny mòw - kaszbizn, chtrn ùwm za òsbn, samòstjn mòwã sowiask (chòc nbli krewn z pòlszczzn).

Nie je tu ml na òpòwidani, jakno kaszbizna wapartnia sã z szerszgò zespòu nocnosowiasczich dialektw. Òglowò mòem rwnak rzec, e jãzkòw apartnosc kaszbizn je skùtkã ji wielowiekòwgò òddzeleni gracama pastwòwima òd Pòlsczi. Nimò tegò wpiw pòlszczzn (ssednch dialektw, ale t ny “kòscelny” ju òd XII w. a òd XVI w. “lteracczi” pòlszczzn) na kaszbiznã b stai, sztrkama sabszi, sztrkama mòcniszi. Kaszbizna ùlgaa t wpiwm niemczzn (na Zchòdnym Pòmòrzu ùlega czsto..). Z czasã czãsc domcy, kaszbsczi sowizn òsta wpiart przez cz (niemieck) nalecznã. Tu trzeba zaznaczc, e kaszbizna ògromnym dzlã m sowiznã i strukturã wspln z pòlszczzn (a z jinszima mòwama sowiasczima je krewn prznã dali).

Rzeszi sã to ze spraw bògaceni kaszbizn ò pòtrzbn sowiznã, pòprzez ùsdzani sw nowch, òpiartch na domcch drniach cz pòczani z ssednch mòww. Nbari naturalnym spòsobã bo i je pòczani z pòlszczzn, chtrn je nblsz kaszbiznie. Ale czasã chòdzy le ò òdswieni zabtgò sowa. Bò trzeba tuwò zaznaczc, e niechtrne sowa òdczuwn dzys dnia jakò pòlaszc, dwni w kaszbiznie b ùiwn. Le z czasã òne òsta przgszon przez niemczznã i wnet czsto zadinã. Wezm dl przkadu: wewntrz, wnãtrz, wnãtrzny, wnãtrznosc, zewntrz, zewnãtrzny, abò tacz jak czerpac, zaczerpnc [ù Zcht w “Sownikù” le: czerpiskò - w znaczenim: kòpalni], drwic, wada [Zchta “Sownik”] i wiele jinch. Niechtrne sowa le przez przpdk cz przòczeni nie nalaz sã w Sowrzu Zcht i std t nie trafi do sowrzw Labùd i Trepczika, a nym spòsobã jakb nie jistnia. Tak sã stao, wezm, z wgdnym swkã brak, chtrno J. Trepczik prbòw zastãpòwac przez nimieni..., a Pawe Szczpta przez brk. Jinszim przkadã òkalczeni kaszbizn je rzeczownik “tkanina”, jaczgò w kaszbsczich sowrzach sã wierã nie nalze? Trepczik w swòjim Sowrzu jakò òdpòwiedniczi pòlsczgò “tkanina” pòdw le: wrpòwina, sztof, folisz. Chòc s w nim sowa: tkac, tkcz(-ka), tkactwò, tkny itd.

Co prwda, czasã trzeba woc prznã robòt, eb sã dokòpac do kòrzeni kaszbizn (pòlskò-kaszbsczich...). Dl przkadu wezm sowò “nwrt”, ùt przeze mie w ndpisu tegò tu akapitu, zapisn przez Zchtã we wielny (mnodi) lczbie: nwrot || starodwn: nwart - nczi, pòl. kaprysy, narowy. Chòdzy ò nczi, jacz sã tej sej pòwtrzaj, tzn. nawrcaj. W pòjedinczny lczbie to dw “nwrt”, chtren ni mùszi miec nick wsplngò z nkama. Zamiast “nwrotu” mgb jem wstawic t “pòwrt”, kò mm pòwrcc (òb. Sowrz Zcht. T VI). Tak samò “òbrt”, el mm “òbrcc” itd.

W tim dokòpiwanim sã do kòrzeni kaszbskò-pòlsczich trzeba rwnak t miec miarã (eb sã nie przekòpac na drg stronã...), bò s w kaszbiznie sowa abò mòwn zwrot brzmic pòdobnie jak pòlscz, ale znaczc co jingò. Ò tim mdze mòwa ter, pònii.

Pòlsk naleczna

Kaszbi òd wiele pòkòleniw s ldã dwù- abò i “trzjãzcznym”. Kò starszi ldze znaj niemczznã, a zs niejedny, modi - angelsk mòwã. Czej czowiek ùiw na codz dwùch cz trzech mòww, tej nierz cos przeniese z jedny mòw do drdi. Nawetka ldzm baro dobrze gdajcym pò kaszbskù zdrz sã ùc sowa “sen” zamiast “spik”, cz “prawie” w znaczenim “wnet”. A ju wnetka pòwszechnym zwkã je wpltani w gdkã jaczgò mdngò pòlsczgò zwrotu cz sowa, np. “(no) wanie” - kasz.: prawie to; (n) ò to chòdzy; (n) wejle; n jo, (n) pewno, ò to to... Tegò “wanie” j nijak ni mògã ùznac za sowò kaszbscz, tej trzeba je tãpic. Ale co do wiele jinszch pòlonizmw j b nie b ja tak stanowczi.

W latach 1970. Jan Trepczik pisyw do czdnika “Pomerania” felietn, w jaczich midz jinszima zajim sã kaszbsk sowizn i gani pòlaszeni. Wdarzã so prztoczon przez niegò przkad: “Biaka robi na drtach” - cz to je pò kaszbskù? Ni - òdpòwid. Pò kaszbskù sã gd: “Biaka wiãze”. Abò: “Szlachccowi z bòkù zwisaa szpdã” (... szabla). “Chop pli papierosa” (cygaretã); itp.

Tacz ùprocmnieni Trepczika do pòlaszeni j pòpirm. Bò j t nie ldm wpltani sw cz zwrotw tipòwò pòlsczich do kaszbsczi gdczi. Jednak czej felje nm pasown sowò, a chcem, eb nas ldze rozmiel, tej pierszim òdruchã je pòczeni gò z ssedny mòw. Wic przd, czej ba niemieck szkòa, Kaszbi w taczich razach nierz stosowel sowa niemieccz. A dzys sygm colemao pò sowò pòlscz.

Pòlonizm, zamiast neologizmw?

Mòwa ldzk z czasã sã zmieniw - rozwij, bògacy - bò now rzecz i zjawiszcza trzeba jakòs nazwac i “òpisac”. S na to dwa spòsob: 1. pòczani pasownch sw ze ssedny mòw, abò 2. ùsdzani nowch sw, neologizmw. Colemao czãscy biw tak, e nprzd sã przjim gòtow nazwã z czgò jãzka, a dopirkù z czasã wmiszl sã ji domcy òdpòwiednik - neologizm. Le òstw kopòt z jegò rozpòwszechnienim. Ze sowama pòcznyma tegò kopòtu ni ma, bò òne same “sã pchaj” na msl i na jãzk.

Kaszbi przez wieczi òbchdel sã bez sowrzw, a kaszbizna jistnia jakò naturaln mòwa, chtrny pòdstawòwi zasb sowny b (i je) wsplny z pòlsczim - le mòe prã procent sowizn, to s sowa apartn. Dopirkù w sldnch prãdzest, a mòe le prãnsce latach zasz w kaszbiznie rewolucyjn przemian. Za spraw sowrzw A. Labùd i J. Trepczika òstao wprowadzon w ji òbig wiele nowch sw, neologizmw i neosemantizmw. Dzl òst wprowadzony pò to, eb zastãpic niemieck cz pòlsk nalecznã, chtrna szpaca òsoblwi szk kaszbizn. Drdi dzl - eb zmodernizowac i wzbògacc kaszbiznã tak, eb z gdczi wiesczgò ldu przerodza sã w nowòczasny jãzk, w penym znaczeniu tegò sowa. Ale jaczis dzl ùsadzonch prz ny lenosc nowch sw s to ni wiedno kònieczn “dublet”, now synonim, òdpòwiedniczi nch strch, pòlskò-kaszbsczich. Wpd tej sã do te ùprocmnic.

J ùwm, e w dzys w dzysszi sytuacji kaszbizn (a kò je òna - ùtcwie rzec - tragiczn), pòwinno sã pòstãpòwac baro òstrno z wprowdzanim ti nowi sowizn do lteratur cz “do szkòw”. Bò gwtown zastãpòwani ùtrwalonch w kaszbiznie pòlonizmw i germanizmw neologizmama, prznsz kaszbiznie wicy szkòd jak pòtkù. Dlte t j nie pòpirm Trepczikòwch neologizmw taczich jak, wezm: wielna (lczba), wielny (lczbòwi). Pòwim t, e zamiast niezdarnch neologizmw j wòlã stosowac szkòwn pòlonizm, przstosown do kaszbsczi wmòw (to foneticzn przstosowani sã tik t internacjonalizmw). Jem za rozsdnym i tradicyjnym stosowanim pòlonizmw, òsoblwie taczich, co s òd wiekw w kaszbiznie zakòrzenion.

Mszlã, e dzl pòlonizmw trzeba ùznac za swòje (jakò sowa kaszbscz), bò i tak s òne przez Kaszbw ùiwn. W mòjim “Sowrzu normatiwnym” j dopùszcziwm niechtrne sowa pòlaszc, tacz, co mòjim zdanim nie szpac kaszbizn. Pòdwm t jich òdpòwiedniczi kaszbscz tak, e chto nie chce, nie darw jich ùwac. Jem, co prwda zdani, e “gup” pòlaszeni cz niemczeni trzeba z kaszbizn rgòwac, òsoblwie z tekstw pisnch, jacz pòwinne dawac wzr blny kaszbizn. Le wim, e tãpieni rozmajitgò rtu czy naleczn je spraw trudn i szlachùje ksk za donkichoteri.

Òpirani sã przed przjimanim niejednch nowszich pòlonizmw t b bo wierã nierozsdn. Mòjim zdanim ni ma sã co òpierac przed przjãcym pòlsczi pralczi (Trepczik: pirnica), lodwczi, zamraarczi, zmiwarczi, drkarczi, sszarczi, wiertarczi, kawiarni, ksãgarni itp. Jednak, jak prz wsztczim, tak i tu t trzeba ksk rozsdkù. Bò do pòlszczzn weszo t niemao mòwnch “smiecy”... Chòdzy le, wikszim dzlã ò pòczani nazw nowszich ùrzdzeniw technicznch cz zjawiszczw spòecznch. Nie trzeba pòczac wiele, bò kaszbizna je sama dosc bògat. Kò Kaszbi, ni gãs... Mm t swòje, domc nazw na niejedne rzecz. Np. zamiast pòlsczgò “modzie” mm: modz(z)na; zamiast internacjonalizmù “horyzont”, mm: widnik i òbzr. Mm t ledo zamiast trichtera / trchtla (pòlsczgò “lejka”); zdrzado zamiast szplgla cz lustra; zdrzlnik, zamiast greckò-acysczgò telewizora itd.

Niemieck naleczna

Niedwno w telewizyjnym programie “Rodn zemia” wstpi prof. Francyszk Grcza, chtren przekònywajco broni niemiecczi naleczn w kaszbiznie. M òn dzl prwd w tim, e ni ma “czsti” mòw. We wsztczich jãzkach jistnieje znaczny, a nawet wikszi dzl sw czgò pòchòdzeni. T w kaszbiznie. Òsoblwie niemiecczich sw je w ni ja skòpic (w pòlszczznie t jich je bòkadosc). I czejb chto chc sã jich wzbc, nijak b sã ni mg dogadac z blznyma w swòjim jãzkù.

Niemczzna w rozmajiti spòsb wchda do gdczi Kaszbw. Dzl sw niemiecczich òst przswòjony foneticznie, np. lft - pòwietrz, hc - ceplzna, mt - razã (np. “Pùdzesz t ze mn / z nim mt?”), sztl - cchò, dcht, dchtowny, drch - wcyg, drch cu / wiedno cu (niem. durch un zu), tj. wiedno wk, brkòwac (niem. brauchen), ldac (niem. leiden), sztlowac (sã), szkòwac (sã), szk, rchtowac (sã), miec rcht, sztck || -cylk (sztrk) itd. Dzlã ne sowa òsta przjãt wnet bez zmian, w formie dolnoniemiecczi, np. fardich, cz grnoniemiecczi: fertich, bszt, frbj (= nimò, kòle nas, niem. vorbei, np. “Òn tu jach frbj”), pen (òtemki). Kò przd o na Kaszbach wiele Niemcw, jaczich ùdao sã (abò i ni...) skaszbic, ale òni t “zaszczpil” kaszbiznie swòje sowa. Zs Kaszbi, co chòdzl do niemiecczi szkò, ùczl sã niemczzn, a pòtemù jã wprowdzel do swòji, codniowi gdczi. Mszlã, e czasã robil to ùmslno, bò bo to dl nich tacz czwiczeni jãzkòw, wprwiani sã w niemczenim. Stdka ter mm w kaszbiznie “pòdwjn” sowa, kaszbskò-niemieccz, np. “kò doch”, “drch wk”, “dcht czsto”, “wiedno cu”. Ju ni ma co gadac ò rzeczownikach, nazwach rzeczi codniowgò ùtkù, taczich jak: taska, kld, bluza, bùks, knpa, mùca, kanka, giskana, zder, szchanie / szude (z niem. schon hnde...), auto / aut, fliger, cz jinch zakòrzenionch pòiczk, tipù: bn, bùten, norda, marachòwac sã, sztridowac sã, trekac itd. Taczich sw ni mm sã co wstdzc.

Cz to znaczi, e trzeba pòpierac niemczeni? J ùwm, e ni. Piszã to stanowczo, bò widzã, e wpòwisc Profesora F. Grcz baro przekòna Gnka Prczkòwsczgò, i ùtwierdza gò w ùdbie, e w tekstach dl dzecy wstawiani tegò nt, mt, doch i czsto blãk, gws je dobr manir... A mòjim zdanim swiadomi Kaszba, tim bari pisrz, pòwinien przede wsztczim dbac ò swòjiznã. Trzeba przzdrzec sã jak Czesz, niewiele mni òd nas zgermanizowny, wzbl sã niemczeni. Abò brac przkd z Niemcw, i dbac ò kaszbiznã tak jakno òni dbadz ò niemczznã! A brutalnie rzec, trzeba sã jesz rz zastanowic, cz m chcem bc Kaszbama cz Niemcama? Bò el zaczniem sã troszczc ò pòdtrzmiwani germanizmw, tej le chcem sã òd razu przznac, e ju pò prwdze jesm zniemczai i ju nie chcem bc Sowianama...

J jem za danim przdnictwa sowiznie sowiasczgò pòchòdzeni, np. wcyg, wiedno, trzeba, pòwinien, razã, kò || tec || przecã, pò prwdze / prwdzwi, peny || -en, pewno / -ny (a ni: drch, nt, mt, richtich, doch, fùl, gws) itd. Jednak dzl ti niemczzn trzeba timczasã zldac. Bò przesadn dbaota ò czstosc mòw b doprowadza do sztcznosc i òderwani sã jãzka lteracczgò òd codniowi, wi mòw ldu.

Piszcy Kaszba m do wbrani pòmidz rozmajitima mòdama kaszbizn lteracczi, w tim i kaszbiznã z niemieck naleczn, chtrnã stosowel np. Alojzy Bùdzysz cz Jan Drzedn. W pòwistkach J. Drzedona je to autenticzn kaszbizna z jegò domcch strn, tj. z Domtowa , gdze sã blaczi i ùiw noswczi (np. rka, zamiast: rãka). Te wrazn dialektow znanczi s przeszkòd, eb jesm jã mògl ùznac za mòwã lterack. Nie d sã t ùkrc, e mòwa Kaszbw z nord, pò wiekach germanizacji, je bari ni gdze jindze “òbònion” niemczzn. A chòc tekst J. Drzedona mie sã baro widz (z wszelejaczich wzglãdw), i chòc w mòjch stronach Kaszbi t w gdkã wpltaj germanizm, jednak j nie ùznwm taczi gdczi za bln mòdo kaszbizn lteracczi.

Òkrm germanizmw czasã ùiwnch przez Kaszbw w rozmajitch stronach, tipù: doch, richtich, gws, frch, dichtich, fardich, dbelt, sztolc, genau, zacht, raus, rut || ruten, bma (drzewò, drzwiã), kaninka (trus, truska), spòtikm ù J. Drzedona wplot w tekst niemieccz sowa, np. fr, nach, berumt (sawny), folsztendich (“czsti”, caowny, pòl. zupeny - niem. vollstndich), cz cytat niemiecczich zwrotw, np. wi noch ni (jak jesz nigd - niem: wie noch nie). Chòc s òne wstawion dl dodani ekspresji i autentizmù, kò taczgò niemczeni ni mòem pòdawac za wzr blny kaszbizn. Gdka tak szlachùje za “makaroniczn” pòlszczzn z XVIII w.

Jan Drzedn mi jin zdani - w przrwnanim ze Zrzeszicama i ze mn - co do kaszbizn lteracczi. Czeds (kòle 1980 rokù), òn przjach na zaproszeni Trepczikw i Kamisczich, do Wejherowa. Czej jesm rozmwiel ò ùnormòwanim lteracczi kaszbizn, J. Drzedn rzek, e jemù, dl jegò pòtrzeb sprawi tak kaszbizna, jak gdaj ldze pò wsach, bò w ni òn mòe wsowic wsztkò, co mù je pòtrzbn... “Naturalizm” b prawie jednym z artisticznch efektw stosownch przez J. Drzedona. Herojama jegò pòwistk s prosti ldze ze ws, chtrny nie ùiwaj na codz ùczach sw, ani neologizmw. Zs w jinch swòjch kskach, òmwieniach kaszbsczi lteratur, J. Drzedn sã wpòwid pò pòlskù...

Temat lteracczi kaszbizn - w tim sprawa niemczeni i pòlaszeni - je baro szeroczi. Przdao b sã jesz nicos napisac ò wpiwie niemczzn i pòlszczzn (a pòstrzdno aczn) na skdniã, tj. szk sw w zdaniu. Ale na dzys niech sygnie to, co mm ju rzek.

Archajizowani i ùdzywniani

W tekstach gaztczi Òdroda, òkrm jinszich apartnoscy (ò jaczich mdze gdka òsbno) mòem pòstrzc t “mdã” na archajizowani. Mszlã tu ò stosowanim strokaszbczich form tipù: starna, bar, star itp. Chòc tacz form maj dodawac tekstowi apartngò szkù, rwnak trzeba przznac, e tekst przeploti archajizmama kskã pchnie “naftalin”. Kò na codz, w pòwny rozmòwie Kaszba ju nie pòwi: “Sadnij so pò drdi starnie stou”; cz “J tobie nie barniã tam jic”; “J warcã do dm dopirkù reno”. Czejb chto to dzys czu, to b sã wierã pòd nosã ùsmi.

Sowò barnic mòe dodwao patosu cz krjamngò blaskù Nglowim tekstm (...”i barniã wild karna, sowiasczich strch sw”), ale kò w wi kaszbiznie ju òno nie jistnieje. Wim, e w gdkach nocnokaszbsczich, gdze chtos b sã mg nli spòdzewac zachòwani strokaszbsczgò *tart (np. garsc, garnk), tam prawie ùiwn s dzys form hiperpòprawn grsc, grnk. Ale naszi pisarze b nie bl sob, czejb nie ùtrudniwel cgò czticm. Tej w jednym i tim samim teksce spòtikm nierz form 1. ze strokaszbsczim *tart, 2. z dzysszim (pòlskò-kaszbsczim) *trot i 3. z pniowò sowiasczim i czesczim *trat, np. star, strowac i stra. Prosto rzec, w tim wsztczim ni ma konsekwencji.

Aleksander Labùda wkz sã òsoblwim temperamentã prz twòrzenim nowch sw (ò nch jegò neologizmach mdze jesz mòwa). Mi z nima wrwas prof. E. Breza, czej mù przszo redagòwac Sowrz A. Labùd. Labùda prbòw t wprowadzac do lteratur tacz mòwn zabtczi jak: gowa, godny, gd (zamiast: gowa, godny, gd). Je to swiadectwò jegò interesowani sã dzejama kaszbizn. Cz A. Labùda liczi na to, e te archajizm sã nazd przjimn w codniowi gdce Kaszbw? Nie wim. Bb to przkd wildi wiar w mòc drkòwngò sowa.

Jan Trepczik t w swòjim sowrzu pòlc do ùiwani wiele sw strokaszbsczich, ale dw colemao jesz formã “nowòkaszbsk”, np. marwa || mrwka; marwiszcze || mrowiszcze; wna || wena; wk || wilk.Chòc ni wiedno, bò np. damic, mczc, mùczc (“milczec” ni ma). J. Trepczik, chtrngò j dosc dugò mi za pisarza pòwniszgò, w przrwnaniu z A. Labùd, a bnmni òstrniszgò w madrowanim prz kaszbiznie, t lubi sobie i jinszim (czticm) ùtrudniwac c. Ò Trepczikòwch neologizmach jesz mdze mòwa nii. Tu le wspòmnã jesz ò jegò manirze ùiwani sw w jich mlowi, dialektowi òdmianie. Wezm, òn rd ùiw form “bare” (lzyskò-szmadzcz: wiedne, mae, czãste), zamiast: baro. Pis “kòjdi” (zamiast: kòdi), “tewò” “snwò” zamiast: tegò, sngò) “wespieczny” zamiast bezpieczny itp.. To “wespieczny” bo ju z czsto jiny, pniowò-kaszbsczi parafii... Apartnosc Trepczika wchda t w pisnkù. Chòc b jednym z nlenikw zrzeszeniowi Kòmisji normùjcy kasz. pisnk w latach 1970., òn ne pòdpisn przez sebie Wskz pisnkù prbòw òmijac i star sã wzwskac luczi w przepisach.

Sowrze Labùd i Trepczika

Na sztt lteracczi kaszbizn dotchczs nbari wpnãl dwaji pisarze - A. Labùda i J. Trepczik. Brzadã jich zainteresowani kaszbsk sowizn s ùoon przez nich sowrze. Na dzea te trzeba jednak zdrzec kriticzno, jak na rezultat kòdi ldzczi robòt. Jak wiadomò, leno dzl sowizn pòzebrny w nch sowrzach pòchòdzy z wi mòw ldu. Drdi, znaczny dzl, to s neologizm i neosemantizm.

Aleksander Labùda wd w 1981 r. swj “Sowrz pòlskò kaszbsczi i kaszbskò pòlsczi”, w chtrnym nalazo sã niemao sw przez niegò ùtwòrzonch. Do nich kriticzno ùprocmni sã prof. Edward Breza, i ba to kritika sprawiedlw. Zreszt w pòdobny spòsb E. Breza òdnis sã do neologizmw ze Sowrza J. Trepczika, wdngò w 1994 r.

Sowrz A. Labùd nie je penym sowrzã pòlskò-kaszbsczim. Widzec je, e A. Labùda chc przede wsztczim pòkazac “Antkm” apartnosc kaszbizn, a ò pòtk, przdatnosc dl piszcch ju mni db. Lech Bdkòwsczi, chtrngò zasg je wdani Labùdowgò Sowrza przez ZK-P, zwrcy ùwgã, e felje w nim wiele sw, jacz s pòtrzbn w mòwie kùlturalngò czowieka, np. emocj, emocjonalny. J b rzek, e A. Labùda w swòjim Sowrzu bdje wiele pòtrzbnch sw, ale dzl z nich s to sowa sztczn i dzwaczn, a przez to bezùteczn. Dlte t j z tegò Sowrza za wiele jem nie kòrzst prz pisanim przeonkù Swiãtch Pismin cz felietnw.

Z prosb ò pòdpòwiedzeni mie apartniszich sw j sã zwrc w latach 1980. colemao do J. Trepczika . J gò wnenczas ùw za autoritet w sprawach lteracczi kaszbizn. Ale dzlã t szo ò to, e Sowrz Labùd ju b dostãpny w formie ksczi, a nen Trepczika jesz ni.

Sowrz J. Trepczika wnenczas jistni le w formie kartoteczi, do jaczi trfia, òkrm sw “zrzeszisczich”, sowa wpisywn ze sowrzw Ramùta, Zcht i Lorentza (F. Hinca). Mi to bc t, wedle pòcztkòwgò zamiaru “Sowrz kaszbsczich apartnoscy” (nadczid ò tim czds w Pomeranii W. Czedrowsczi). Nen spòsb gromadzeni sowizn wpnã na sztt Trepczikòwgò sowrza, chòc pzdni ùdba ta òsta zmienion, kò w kùcu “Sowrz apartnoscy” przerodzy sã w “Sowrz pòlskò-kaszbsczi”. Jednak sowizna mni apartn w procmkù do pòlsczi, nigd za baro Jana Trepczika nie interesowa. A Mster Jan, czim b starszi, tim bari sã zamik w swiece kaszbsczi apartnosc i corz bari nieùstãplwie bitkòw ò “czstosc” kaszbizn, w swòjim, subiektiwnym òdczcym. Ja czeds jegò drch, Fliks Marszkòwsczi, prz lenosc artoblwch czbw, jacz rozes na Gòd, napis: “Chcem le so czc, eb Trepczik nm ju dali nie kaszbi”.

Trzeba rzec, e w sowrzach Trepczika i Labùd sowizna blsz pòlsczmù jãzkòwi ba nierz spichn na dalszi ml abò i tam sam pòmijn. Hewò, wezm dl pòlsczgò zwiszcza obrt nalm w Sowrzu Trepczika kaszbscz òdpòwiedniczi: òbrceni, òbrcnk (neologizm), òbrcna (neologizm). Nblszgò pòlszczznie òbrotu ni ma. Tam sam J. Trepczik w swòjim Sowrzu, zamiast sowa nblszgò pòlszczznie, nprzd bdje zrzeszisczi neologizm, Wezm: wyzwolenie - òdpòjãc, ùwòlnieni, wbawieni, wzwòleni.

W sowrzu A. Labùd t nalm wiele przkadw pòminiãc nblszch òdpòwiednikw pòlsczgò zwiszcza. Hewò przkad ze str. 65.
odkada (co na jutro) - witrowac
odkoni si - òdpòzdrowic
odkrycie - wmslnk
odkry - òdchlastnc, wgowic, wmslec, wnowic
odlecie - òdfurgnc
odlegle - duawno
odlepi si - òdelgnc, òdlmic sã, òdwrnc

Labùda i Trepczik cygnãl w stronã jãzkòwi samòwstarczalnosc kaszbizn. Zamiast pòczac z nblszi pòlszczzn, òni mili ùsdzel now sowa na pòdstawie niewkòrzstnch jesz (przez Pòlchw...) drniw abò nadwel szersz znaczeni strim sowm. Wmiszlel t sowa czsto now, pòdobn òd stron foneticzny do pòlsczich wzorw - wezm na to: swida (tzn. swiadomòsc), na wzj (na wzajem, wzajemno). Labùda szuk wzorw t w jãzkach pniowòsowiasczich (te nowòtwòr mù pòtemù prof. E. Breza ze sowrza wc), a zs Trepczik - w czesczich (nsldny - czes. nasledujici) i ùkrajisczich (np. prowdnik - na wzr ùkrajisczgò: prowidnik, zamiast kaszbsczgò, òdnotowngò przez Zchtã: prowadnik - tã sldn formã j bdjã). A chòc Trepczik tak ùmik sã przed pòlaszenim, w jegò sowrzu mm jednak t form pòlaszc, np. suchòt (zamiast: schòt) i wiãc / wic (jakò rwnoznaczn z: tej). Trzeba rzec, e niemczeni J. Trepczik za baro sã nie wstrzg, np. zapewnienie - zagwsnieni, zazychrowani; zapeni(a) - (za)fùlowac, zafùlwac. Jednym z przrostkw, czãscy ùiwnch przez niegò do bùdacji abstraktw rzeczownikòwch je -unk / -nk, np. zapd - zapùscnk.

Labùda swj kùszt artisticzny nbari òkz w hùmòreskach ze serii “Gùczw Mack gd”. W negò rtu pòwistkach mòg czasã ùc dzwada jãzkòw, tacz jak jarbòta, zamiast robòta, cz zwatwa, zamiast nazwa. Ale jegò neologizm stosown w pòwniszch tekstach i bdown w Sowrzu ni wiedno s zrozmia dl strzdnch Kaszbw. Wezm: ùdoprziscc, ùdoskarnic, òprzawno, ògradzan, jigrzan, jigrzeczn, gòrsznik, wraszczac. Òstawiã je bez wjasnieni, niech chto wzgòdnie, co òne znacz...

Jinsz znù sowa - wnãtrzny, zewnãtrzny - Labùda skaszbi w swòjim Sowrzu jesz bari, na: wnitrzny i zewnitrzny. Je to, co prwda zgdn z nstarsz znank jãzkòw kaszbizn, zmian samòzwãkw nosowch ã, na i, (przrwnj: nocnokaszbscz wzyc, ùcyc i wetrzdnokasz. wzc, ùcc) ale to prawie na nordze zachòw sã, jak pòdw Zchta wnãtrzk - synonim wpiora... Tej je widzec, e te wnitrzny i zewnitrzny s sowama “pòdmalownyma”.

Labùda pòd kùc cgò, wierã pòd cskã kriticzi E. Brez ùzn, e pò prwdze ksk przesadzy z t apartnosc kaszbsczi sowizn. Prbòw tej naprawic bd i j “bògacc” kaszbiznã niepòtrzbnym pòlaszenim. W jednym ze swòjch “Mackw” ùi sowa roztropnota. W Sowrzu ti “roztropnot” ni ma. Le tam, pòd pòlsczim zwiszczã rozwaga - nalm kasz. òdpòwiedniczi òbacztwa (nie òznaczon jakò neologizm!), rozwga; i pòd zwiszczã rozsdek - rozsdk.

W Sowrzu A. Labùd prof. E. Breza òznaczi dzl neologizmw, przpiskã “neol.”. Zs w “Sownikù pòlskò-kaszbsczim” J. Trepczika to nie je zaznaczon. Tej mni doswidczony ùtkòwnik tegò sowrza nie wi, co je sowã naturalnym, a co sztcznym, ùsadzonym przez Trepczika. Mòe òn le sã domszlac, e neologizmama s sowa mni pòdobn do pòlsczich, np. pwny (pwacczi); wswidowani (wrozmieni, pòl. ‘wywnioskowanie’); òdwzjnic sã (òdpacc sã, pòl. ‘òdwzajemni si’). Ni wsztcz sowa, jacz J. Trepczik bdje do ùtkù s rwno szkòwn. Wedle mie, niechtrne z nich brzmi dzys przcãkò, niezgrabno cz stroswickò abò s mao zrozmia dl “prostch” Kaszbw. Np. teoretno / -ny (zamiast: teoreticznie / -ny); apfelzyna, apfelzynowi (pòmaracza, pòmaraczowi); tomata, tomatowi (pòmidor(-a), pòmidorowi). Tu przkd na mòwn òpacznota J. Trepczika. Jednym z nchãtni przez niegò ùiwnch przrostkw przdwnika je -owi. Ale Trepczik gò czasã nie stosje tam, gdze òn prawie je w jãzkù pòlsczim, wezm: pòl. motorowy - kasz. 1. mòtorny, nkajcy; 2. mòtornik...

Chcã tu zaznaczc, e j nie pòtãpiwm cagò dorbkù sowarsczgò J. Trepczika cz A. Labùd, a nawetka ùwm e jich neologizm s - dzlã -szkòwn, prost do zrozmieni i pòteczn, i sm wiele z nich ùiwm. Le jidze ò “pòlitikã jãzkòw” Zrzeszicw - pòmijani przez nich sw wsplnch z pòlszczzn i jinyma mòwama sowiasczima.

Bò mòjim zdanim m jednak nie darwm sã wzbwac taczich sw jak: lczba (Trepczik: wielna - neol.), mnodi (Trepczik: trjny - neol., wielny - neol.), mnstwò (Trepczik: trj - neol., rzma - jin), sa (Trepczik: mòc, dga itp.), rnic sã (Trepczik: apartnic sã - neol., jinaczc sã - neol.), pòsg || spòsg (Trepczik: spòsb) i wiele jinszch. A jak sã czãsto òkazje, ne òdpòwiedniczi blsz pòlsczim s w Sowrzach Labùd i Trepczika pòmijn. Wezm, hewòle jakò òdpòwiednik pòlsczgò “nastpi po czym” Trepczik pòdw: nastpic, przic pò czim. Ale ju jakò òdpòwiednik pòlsczgò “nastpny” Trepczik pòdw: zstny - neol., pòsobny - neol., drdi, przidny - neol., nsldny - czechizm?, dalszi, pòstãpny - neol. Sowa “nastãpny” ni ma.

Skùtkã taczgò pòstãpòwani je to, e w tekstach pisnch przez modch Kaszbw stosown s bez miar sowa sztczn, pòchòdzc ze sowrzw A. Labùd i, òsoblwie J. Trepczika . A mòjim zdanim pòwinna bc stosown przede wsztczim sowizna naturaln, zakòrzenion w kaszbiznie òd dwna. Prawie taczi sowiznie j dwm pierszstwò w mòji sowrzu normatiwnym.

Tu chcã sã przznac, e j w swòjim czasu, czej jem przekd Nowi Testament, jem sã zgdz z Trepczikòwim spòsobã pòdchdani do kaszbizn. Zamiast tej, np. ùwac pòlaszcgò “pòtomka”, j w teksce Sw. Pismin stosow “nastãpnika”, zamiast “wskrzesc” j pis “òwic”, zamiast “przestãpstwò” - “przekroczeni” itp.

Przrwnani sowrzw Labùd i Trepczika z mòjim

Chtos mòe rzec, e w Sowrzu Gòbka je za wiele pòlaszzn. A prwd je, e ti “pòlaszzn” je t wiele w wi kaszbiznie, zapisny przez Ramùta i Zchtã. Kò z jich sowrzw j tã “pòlaszznã” przenis do swòjgò. A jesz wicy pòlaszzn je dzys w mwiony kaszbiznie. Zreszt stosowani sowizn “zrzeszisczi” nie je gwarancj na niepòlaszeni. Czej sã przezr tekst modch Òdrodicw, widzec je jak spòd szcht Trepczikòwch neologizmw wl spòlaszaosc...

W przrwnanim ze sowrzama J. Trepczikã i A. Labùd j w mòjim sowrzu bdjã kaszbiznã ni tak apartn jak òni, ale wierã blsz cgò. Bò mòjim zdanim spòsb dobirani sowizn przez Zrzeszincw - “wiedno jinaczi jak pò pòlskù” - je to spòsb na zniechãceni Kaszbw do cztani pò kaszbskù (a z tim nie bo i nie je dobrze), a nawet do gdani. J rozmiejã, e m mm wòl ùtrzmac swòjã kaszbsk apartnosc. Le wedle mie, el zadbm ò ùtrzimani tegò, co pò prwdze je wn i wesprzem sã na kòrzeniach kaszbizn, a òdrzucym dzl czy naleczn, tej òstnie jesz dosc wiele apartnch znank naji mòw. Kaszbizna i tak dosc sã rni òd pòlszczzn, a nie trzeba ji na sã robic jesz apartnisz, ni òna je. Naturaln zgrw (tendencj) ssednch jãzkw je zbliani sã do se (kò ldze chc sã jakòs dogadac), a mòwny separatizm je dzejanim wbrew ntrze. J t nie ldm pòlaszeni, tipù: wasznie / wsnie, kszka, proszc, proszim (j proszã - ale: prosc, prosym), mszlc, cosz, czegòsz, pùszczc (pùscc, pùsc, chòc: pùszczac)... Ale czemù Kaszbi maj ùwac sowa “tma”, jak no bdje J. Trepczik (wedle czesczgò cz rusczgò zwkù jãzkòwgò), zamiast “temat”. Z tegò, co j wim, to dzysszi Kaszbi gdaj czasã na jaczis temat (ò czims) i pòrsziwaj rozmajit temat (spraw), a ni “tm” .

Prz lenosc chcã rzec, e nie jem przekònny do te, eb w kaszbiznie “-izm” b regùlarno zastãpòwn przez przrostk -izna || -zna jakno je w sowrzu J. Trepczika, wezm: socjalzna, neologizna - zamiast: socjalizm, neologizm. Tak samò nie jem za zùbòiwanim kaszbizn przez ùmikani sã przed przrostkã -iczny, cz -ijny - wezm: genealogiczny, teologiczny, tendencyjny i temù pòdobn, jacz J. Trepczik zastãpùje wnetk wiedno przez -owi / -òwi, wezm na to: tendencjowi, genealogòwi, teologòwi (przrwnj t Trepczikòw teoretny, z “pòlaszcym” teoreticzny).

Z “kopòtlwim bògactwã” kaszbizn - ze zrnicowanim foneticzi i mnogòsc gramaticznch kùnszkw - jem sã rozprawi wikszim dzlã ju rchli, prz pisanim “Wskzw kaszbsczgò pisnkù. Prz lenosc ùkdani “Sowrza normatiwngò” jem mi lenosc jesz rz zastanowic sã, jak rozwiãzac konkretn problem. Wezm na to:

A) W kaszbiznie wstãpùje czil òbòcznch wariantw kùnszka przejãtgò z greczi cz aczn tipù -ent, np. lament || lamet || lamãt || lamat. W kùcu doszed jem do te, e nlepi je pòlecc do ùiwani jakò pòdstawòwi tip lament, a jakò òbòczny dopùscc lamet. Co jingò ze sowama: rac, matel (pszcz), graca, pòjmaczik, pasczi, gdze stronama t pòjwi sã -e-, ale j bdjã je pisac z -a-.

B) Terzka sprawã krotszich i dgszich przrostkw rzeczownikw tipù pòstacj || pòstacj, litani || litanij. Jak wiadomò, w wi kaszbiznie dzys dnia leno czile sw wstãpùje w taczi dgszi, zasszony formie, a s to balij, biblj, bestij || -tj, i swiniarj (z niemiecczgò: Schweinerei). Ale na ògle nen dgszi tip pòstacj, litanij je ju wnet czsto martwi, a normaln s form tipù pòstacj, litani - kaszbizna jidze tu dosc zgdn z dzysszim jãzkã pòlsczim. Wedle mie te -je i -ije, s dzys le taczim mòwnym òzdobnikã, bez znaczeni dl fkcji informacyjny. Dlte j jem dzys za stosowanim przede wsztczim formw tipù litani, pòstacj.

W procmkù do pniowòkaszbsczgò systemù òdmian czasnikw przjãtgò przez J. Trepczika w jegò sowrzu - dac - dwac - dwj; spiwac (òn) spiw - spiwj; lc - dolwac - dolwj itp., j bdjã jakò lteracczi przjimnc system bari nocnokaszbsczi: dac - dawac, òn dw, m dwm, dawj; spiewac, (òn) spiw spiewj; lc - dolewac, òn dolw, òni dolwaj dolewj. Trepczik b w tim niekonsekwentny. Kò z drdi stron òn baro db (òsoblwie w piesniach) ò nocnokaszbsczi akcent, i w tekstach pisnch rd stosow form czasnikw, z -i- w mlu samòzwãkw nosowch, tipù przjic, wzyc, ùcyc (zamiast: przjc, wzc, ùcc).

Chcã prz lenosc dac bczeni na to, e w mòjim sowrzu, tak jak i w wi kaszbiznie ni ma wszãdze labializacji O pò spzwãkach m, b, p, f, w, k, g, ch/ h. Bò w sowach czgò pòchòdzeni labializacj samòzwãkù o colemao nijak nie wstãpùje. Mm djm na to sowa czgò pòchòdzeni, tacz jak: fon (von), forsz, foska, fotoaparat, gol, gondola, kombajn, komplet, kompleks, kompùter, koncert, konspekt, konstruktor, komplet, kombinacj, monstrancj, mola, Mongo, moneta, neologizm, borta, ponton, port, worzta, hotel. Niejedne z nich - ne bari przswòjon - ju tam sam nabiraj labializacji, jak wezm; fòlwark, fòrma, pòlitika. - To tli, krtkò ò tim.

Pòd wzglãdã sowizn mj sowrz je bari pòdobny do sowrza S. Ramùta (òprcowngò przez prof. Jerzgò Trdra w standardowi ortografii). Jednak w mòjim sowrzu znaczniszi dzl sowizn zajimaj internacjonalizm, chòc dzl jich je le pò to, eb “pò nitce do kbka” trafic do jich kaszbsczich òdpòwiednikw.

W mòjim sowrzu j kriticzno pòdchdm do wszelejaczi sztcznosc. Òd neologizmw mie sã bari widz sowa “w”, “ùcart”, nawetka el s pòczon z ssednch mòww. W sowrzu pòdwm t przkad òdmian przez przpdczi abò zdaniw (frazeologii). Bò kòd sowò wstãpùje colemao w zdaniu, w towarzstwie jinszch sw. Kòdi jãzk m swòje charakteristiczn zwrot cz idiom. Mm ndzejã, e mj sowrz zachãcy piszcch Kaszbw, òsoblwie modch autorw do stosowani mòjgò mòda kaszbizn. Je to kaszbizna zwczajn, nawetka baro tradicyjn, chòc i mlama nowòczasn, ale przede wsztczim je òna blisk codniowi mòwie Kaszbw. Kò jel chcem, eb Kaszbi cztel swòjã lteraturã, tej nie trzeba jima tegò ùtrudniwac. Prawie òpak.

Mòj ùdb prz ùkdanim “Sowrza normatiwngò” (a przed tim “Wskzw kaszbsczgò pisnkù”) bo doprowadzc kaszbiznã lterack do rwnowdi i normalnosc. Eksperimentowani na kaszbiznie pòwinno sã ju pòmal kùczc. J ùwm, e ju wim, jak m wzdrzec mòdo lteracczgò jãzka (sm jem sã t prznã przczni do ùstaleni tegò mòda). Je jasn, e w sytuacji wielot kaszbsczich dialektw kaszbizna lterack pòwinna sã òpierac na systemie jãzkòwim westrzdnokaszbsczich dialektw (z “przechiã” na nordã, np. jachny - zamiast -any), wbògaconch sowizn z nord i pni, a t pòwinno sã w ni nalezc wsztkò to, co je pòteczn w dorbkù sowòtwrczim Labùd i Trepczika. Mòjim zdanim, nie darwm sã t tak baro wstrzegac pòtecznch pòlonizmw i internacjonalizmw. el pragniem, eb kaszbizna przetrwa i eb kaszbsk lteratura sã dali rozwija, trzeba corz bari dbac ò jesz scslsz ùnormòwani lteracczi mòw i miec starã ò ji wsok kùlturã. Ze swòji stron j bdjã pisani i mwieni normaln, zwczajn kaszbizn, bez ùdzywniani. I pò to j napis nen “Sowrz normatiwny”.

Kaszbizna Òdrod i Zwnka

Przez Zrzeszicw i jich nastãpnikw kaszbizna ba i je pòddwn rozmajitim przerbkm, prz czim prbùje sã tam sam zmienic jãzkòwi òbczj, ùtrwalony òd wiekw. To madrowani prz kaszbiznie - mòjim zdanim - nie wchd ji na zdrowi. Czãsto bo to i je leno psc tegò, co w ti pòniewirny kaszbiznie jesz blngò òstao.

Pò ùkzaniu sã Sowrza J. Trepczika wiele modch autorw zaczão w bezkriticzny spòsb pòbierac stamtd sowiznã do swòjch tekstw i to tã napartnisz. Przez to ne tekst s trudn do rozmieni nawetka dl ldzy taczich jak j, chtrny na codz maj do ùczinkù z pisn kaszbizn.

Ale cz mòem za to winic nch modch autorw? Kò òni le zawierzl sowrzowi J. Trepczika, a do sowrza Zcht ni maj przstãpù, bò òst òn le rz wdny, trzdzesc lat temù. Modi autor mòe nie wiedzec, co je zrzeszisczim neologizmã, a co sowã wzãtim z wi kaszbizn. J mm doma Sowrz Zcht, dlte wim, e np. sowò “krbac” wstãpùjc t w òdmianie “krbic” to nie je to samò, co gadac, mwic, le znaczi: zmszlac, bajac, gãstolc, stoc ewentualnie “krbac so” = pòwiadac so, pòlscz “gawdzi”. A kò w sowrzach Labùd i Trepczika sowò krbac je pòdwn bez zastrzedi jakò òdpòwiednik sw gadac, mwic (Labùda jesz m: pirotac, pirotno, pirotny, pirotwa...).

Mùszã rzec, e cztiwani dokzw pisnch dzys pò kaszbskù przez modch autorw nie przchd letkò. A nawetka pòwim, e na to “dokzywani” modch j zdrzã z òbaw... Ju za “mòjch czasw” (w latach 1975. - 90.) t bo z tim lchò. Ted t pòjawio sã now pòkòleni autorw (midz jinszima j...), chtrny dopierze prbòwel stawiac piersz kroczczi w pisanim pò kaszbskù i òd razu z tima niepòradnyma tekstama biegel do “Pomeranii”. Pzdni przszo pòkòleni “Tatczzn”, i tak samò (chòc prznã jinaczi...) bdzo. W tekstach Tatczzn, pòdobnie jak w pzdniszi Òdrodze dw sã òdczc kaszbsczi “mesjanizm” tj. tn pòùczajcy i òdkriwani rzeczi dwno òdkrtch... Je to cos na rt dzecny chòrob, jak kòdi mùszi przec. Tekst pùblikòwn prã(-nsce) lat temù w “Tatczznie” i “Òdrodze” b mòg suc jakò przkad mòwny niezdarnosc autorw i jich nieznajomòsc kaszbizn a t jakò przkd corz dali pòstãpùjcgò wrtiwani sã kaszbizn w caosc.

Nie wim jak je ter, bò do cztani “Òdrod” jem sã czsto zniechãcy. Znank tekstw z ti gaztczi bo z jedny stron pòlaszeni cz niemczeni, a z drdi - archajizacj (starna, gard), wstwiani ltr tam, gdze ji nigd nie bo (np. form tipù: òrganizacjny), przesadn konsekwencj w stosowaniu labializacji o (ò) cz tipòwò kaszbsczgò przedzeni ra- na re- (redio, redzc, doredzzna...). Co prwda, to “redio” je z angelska wmwinym “radiã”... Zs sowò “redzc” je blsz niemiecczgò originau: reden. Le c pòradzc, el Kaszbi gdaj “radio” i “radzc”. Tej widzec bo w tim le przekòrã redaktora Òdrod, Pawa Szczpt. Òn ùiw(-) t form “tch dzecw”, zamiast “dzecy”, a na zwrcon mù ùwgã òn rzek, e przrostk -w je czãstszi w kaszbiznie, tej za prã lat Kaszbi i tak md gdel: “dzecw”...

Chcã dodac, e j ju dwno ca “litanie” ùwgw do jãzka Òdrod sl do Pawa Szczpt, co przinkã przcznio sã do pòpraw . A czej w sldnym czasu mòjã kritikã na temat kaszbizn Òdrod jem prbòw przekazac przez Tomka F., òn òdrzek, e “lepi tak òstro nie pisac, bò pùblicysc z Òdrod to s jesz modi ldze i mòg sã zniechãcc”... Dlte ter, t drog j pragnã mòje ùwdi przekazac, ni le autorm Òdrod. Bò ùwm, e kritika (rzeteln) je pòteczn i kònieczn. Pòtrzbn je t pùbliczn òmwiani sprw zwiznch z lteracka kaszbizn, w czasach czej prbùjem z ni wec do szkòw.

Tej sej dochd do mie t pismiã “Zwnk kaszbsczi”, jacz - el wezniem pòd ùwgã sldny numer 4/2006 - rni sã òd Òdrod tematik. Nie je to pismiã tak zakompleksa jak znn mie sprzed prã lat Òdroda, mòe temù, e pòrsziw jin temat (wdwn je przez Klub Sztudrw Kaszbw “Jutrzni” WSD w Pelplinie). Òd jãzkòwi stron “Zwnk” t nie je tak mòcno zaleny òd Sowrza J. Trepczika. Prwdac, w przrwnanim z pòprzednyma “Zwnkama” ten sldny je t jakb ksk starowni zredagòwny (pòprzedn numr b gòrsz...).

Kaszbizna w radiu i telewizji

Dosc dugò bawio, nigle jem Pawowi Szczpce wbi z gow “redio”... Pò jaczims czasu, czej ùdao mie sã natrafic na wieczrn audicj dl Kaszbw w gdusczim radiu, czjã, e zamiast ùiwngò przez lud stopnia na òkresleni temperatur, autorze audicji propagùj acysczi grad. Òkazje sã, e to t je sprwka J. Trepczika, bò nen “grad” pòchòdzy z jegò Sowrza. Prz jiny lenosc j czu, e Leszk Szmtka z Pawã Szczpt mùszel na chùtczgò wmszlac now sowa, òdpòwiedniczi angelsczich. Chto wi, co òni tam wmslel? Mòe i dobrze, e j tegò nie znajã...

Ten grad je dosc znankòwnym przkadã “zawrcani Wis czijã”. Kò ju dwno temù, chtos nalz kaszbskò-pòlsczi òdpòwiednik dl acysczgò gradusa. Nen “grad” je t milcy, bò no sowò pòjwi sã prz zpòwiesc wiodra, a czasã òb lato mòem sã spòdzewac t gradu.

W niechtrnch audicjach gdusczgò radia wstãpùje sympaticzny Gral, p. Dominik Sowa, chtren tej sej - jak no sã rzecz pò gralskù - “robi za Kaszuba”, co dw efekt kmisz. J wim, e Dominik je Gralã, ale niechtrny wierã bierz tã Jegò gdkã za wzorcow kaszbiznã. Szkòda... A kò j znajã jinszich Gralw, co gdaj pò kaszbskù czsto dobrze.

Schani kaszbsczich audicji w radiu b sã dl mie wierã skùczo nabcym wrzodw dka abò jin chòrosc. Na szczesc ni mùszã tegò schac. Ale czej sã zdarzi niechcco ùstawic aparat na stacjã Radio Kaszb, mùszã sã zdobc na maksymum tolerancji...

Jedn z prezenterkw je Ania Cupa, chtrna gd pò kaszbskù corz to lepi, chòc jesz ni tak dobrze, jak b sã chcao. Gòrzi je, czej sã trafi na spikera (Pioter Cskòwsczi?), gdajcgò pò kaszbskù, co prwda dialektã pùcczim. Czc je, e pò kaszbskù òn gd òd dzecka, ale ni mògã gò pòchwalc, bò je to gdka dosc nielus (bari taczi argn kaszbskò-pòlsczi). Ni mm t serca gò tu dobijac... Mm le prosbã, eb òn sã zacz kaszbizn ùczc, a chòc le zazdrz tej nisej do mòjgò sowrza... T w tekstach piesniczkw, np. Roszmana czjem “rodinn Kaszb” (a mòg bc: rodzynn, domc abò np. nmilsz). W zpòwiesc wiadomòscy mm internacjonalisticzn “informacje” z akcentã na -- (a mòg b wierã bc: nowin, jak pò czeskù). Zs w przspiwce “Radio Kaszb” czjem: Kaszebe z dudim, akcentownym -e-.

Ju le ju... Mijm ndzejã, e z czasã cos blniszgò sã z tegò wklje?

Sprawa kaszbizn w telewizyjnym programie “Rodn zemia” je òd wiele lat - dzãka Elbice i Eugeniuszowi Prczkòwsczim - dosc szkòwno prowadzon, prznmni el chòdzy ò narracj. Gòrzi biw z Kaszbama stwinyma przed kamer. Ale kò taczi je stn kaszbizn dzys.

“Niezachãcowny pòpzglnk”, tj. pòmiszani z pòpltanim

Na dzysszim etapie kaszbizn (dincy kaszbizn!), kòdi pisrz pòwinien dbac ò to, eb kaszbizna lterack ba jak nblnisz. Òsoblwie w tekstach adresownch do dzecy i modzzn trzeba sã wstrzegac mòwngò ùdzywniani.

W 2002 rokù ùkza sã, piãkno - òd stron graficzny - wdn kska dl modzzn, pòd ndpisã “Pòwistczi gduscz”, skaszbion przez Zbigniewa Jankòwsczgò. Autorã pòlsczgò tekstu je niejaczi Stan Bogdan. Kska ta zasugiw na chòc le krtchn z mòji stron recenzjã. Pòwim òd razu: j b ti ksczi mòjim dzecm nie pòlc. Kò w ji teksce, spòd kaszbsczi “politur” wzr co sztrk pòlszczzna originau. Z drdi stron, nen tekst je jesz jednym przkadã prakticzngò i pòjungò zastosowani sowizn J. Trepczika. Tuwò j prztoczã le czile przkadw: “Ùsn gãbòczim snã” (spikã / ùsn mòcno). “Dibkò wkòn gwtowny òbrcnk” (tj. chùtkò òbrcy sã). “Widznk nie b zachãcowny” (nick czekawgò nie bo widzec). ...z Sankt Petersburga - miasta, chtrno bùdujã wbtno (wtrwale), z mòklzn na snie. (pòlscz: w pocie czoa...). Na nen sygnal gduczni z pòspiwanim (z pòspiechã) zebrel sã we (...) wczasni (rchli / przed tim) wznaczonch, zbirnch mlach. Ùbarniony (ùzbrojony) bl w mùskt. I tak dali.

Rac je stosowani w teksce “Pòwistk gdusczich” form archajizjcch tipù ksyc (zamiast: ksã), ùbarniony, òbòk “ùczach” form tipù sytuacj, reprezentatiwny. Zdrzaj sã w teksce form pòlaszc - ptczi (str. 34), cz bùdujã - i bãdn, wszelejaczgò tipù. Wezm: Pògòda ba sn, soneczn i welchn - str. 118 (co znaczi sowò welchny?!...); majkùfer (chrabszcz - a el ju..., tej to sowò Kaszbi wmwiaj: majkfer - tak samò jak Niemcowie...) - str. 6; rjca - w znacz. rdca - kò rjca to je to jistn, co rajk, rajrz.

Zbigniew Jankòwsczi star sã za pòmòc kaszbsczich sw òddac szk jãzka Stana B. ale w stanie... nie b. Bò kaszbizna m jinsz estetikã, tej ni wiedno to, co je piãkn pò pòlskù brzmi tak samò piãkno pò kaszbskù. Szkòda, e t korektor i, jakb nie zdrz, pierszi recenzent ti ksczi Eugeniusz Prczkòwsczi przoi rãkã do pùblikacji tak kalczngò tekstu. Tej trzeba z przikrosc rzec, e ta piãkno wdn pzglna je t dzlã jegò sprwk.

Pkt cz “pùnkt”?

Prz lenosc: jem sã doczu, e prof. Edward Breza nie pòchwliw wprowadzony przeze mie norm pisani sw fkcj i pkt (i pòkrewnch z nima czasnikw cz przdwnikw). Wedle niegò pòwinne òne bc pisn, jak pò pòlskù - funkcj, punkt. Czejb tak pisac, tej trzeba b sã spòdzewac, e w pisnkù pòjawi sã form z labializownym u (fùnkcj, pùnkt)... Ale nawetka el pòminiem labializacjã u, wiadomò, e samòzwãk u w kaszbiznie m “pòdwszon” cz “zwãon” artikùlacjã (je blszi niemiecczmù ), tej sowa funkcj, punkt przecztn pòprawnie, zabrzmi z grbsza jak: pynkt / pynkt, fynkcj / fynkcj. A tak Kaszbi nie gdaj.



1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Komentarze wyraaj pogldy ich autorw. Administrator serwisu nie odpowiada za treci w nich zawarte.

Wysane przez: Wtek
Jupcew
Wysano:: 8.9.2006 10:57  Zaktualizowany: 8.9.2006 11:06
Nie mog oderwa si od tej strony!
Zarejestrowany: 18.1.2006
z: z Pomorza :)
Wiadomoci: 222
 Pòlonizm, zamiast neologizmw?
Nie, dlaczego ? Po I wojnie wiatowej jzyk czeski by peen germanizmw. Czesi produkowali nowe sowa masowo, czy kto si teraz mieje z Czechw- nie bo to nard, ktry si szanuje. Czasy wspczesne. Jzyk francuski. Francuzi tworz mas neologizmw-nie korzystaj z dorobku innych nacji, co nieraz jest zabawne przy sownnictwie technicznym ale jest to dziaanie wiadome. Czacunek dla wasnego jzyka. Blisza znacznie jest mi "droda"i jej udziwnienia( cho dla mnie to nie udziwnienia ale faktyczne dziaania, ktre maj przywrci wietno kaszubskiemu). Lepsze s neologizmy i archaizmy dla jzyka ni "wpuszczanie" do sownictwa obcych sw, ktre o zgrozo czsto maj zastpowa sowa kaszubskie pod pozorem normatywnoci. To pierwszy krok aby jzyk kaszubski sta si faktycznie gwar jzyka polskiego. Jeeli chce si tworzy now, lepsz jako trzeba sie opiera na wasnych siach jak pokazuj dowiadczenia innych narodw a nie tworzy z jzyka polskiego miary dla normatywnoci jzyka kaszubskiego. Jednak z drugiej strony praca jest ciekawa pomijajc cz aspektw ideologicznych, ktre suyy jej napisaniu

Wysane przez: Wtek
CzDark
Wysano:: 12.9.2006 8:40  Zaktualizowany: 12.9.2006 8:40
Nie mog oderwa si od tej strony!
Zarejestrowany: 24.5.2004
z: Biebrznicczi Min
Wiadomoci: 1133
 Re: Pòlonizm, zamiast neologizmw?
Co do Czechow. Wedle mie Czesze przesadzele, bo wedle mie jazek na jaczis ort winien pokaziwac dzeje jaczego norodu. Zdrzac na dzysdniowi czesczi czlowiek be pomeszlol, jez ti z Miemcama niga nie sasadowele. A z jich 'dividla' to sa prawie smieja.

Jo nie jem procem polonizmom, jezle te sa w placu dze rechli w pomorsczim (kaszebsczim) nie belo slowa na jaaczi termin. Jezle je naji slowo, a mo je zastapic polaszezna, jo jem jak nobarzi przek temu!!
Jo jem tez procem polonizmom, jaczi strukturalno nie paseja do najego jazeka, np. doldzi slowa, jaczi baro czasto sa w polaszeznie, a jaczich naji mowa baro nie ledo, a tez polonizme w jaczich adjektiw je po nounie.

Wysane przez: Wtek
Pjoter
Wysano:: 9.8.2006 9:43  Zaktualizowany: 9.8.2006 9:43
Wsptworz ten serwis
Zarejestrowany: 24.2.2005
z: Mrzezino/Chapowo
Wiadomoci: 134
 Dlaczego tak?
Z caym szacunkiem odnosz si do ogromnej pracy Waste E. Gobka, w ktr Wasta woy cae swoje serce i... pewnie nie tylko serce. Jednak pragn zauwazy i nie zgodzi si z kilkoma kwestiami poruszonymi w artykule.
Po pierwsze. Pisz w jzyku polskim, bo nie umiem tak piknie pisa w jzyku kaszubskim jak Wasta Gobk. W jzyku polskim te nie potrafi pisa, ale wychodzi mi to znacznie lepiej ni w jzyku kaszubskim.
Po drugie. Chciabym si nauczy pisa w jzyku kaszubskim, ale nie mam czasu. Poza tym, tak jak Pan zauwazy mwi po kaszubsku od dziecka. Zostaem tak nauczony jak mwi teraz i nie musz si zastanawia nad tym co mwi,a tym bardziej siga do sownikw.
Po trzecie. Proponuj ujendnolicon mow pozostawi poetom i pisarzom. A Pana prosz o to, eby nie zabrania mi Pan mwi w mowie moich ojcw, w takiej mowie w jakiej zostaem wychowany. Jak si nie podoba, to prosze nie sucha.
Po czwarte. Nie wiem co musiaby Pan napisa, eby mnie zdoowa. Poza tym, to kto Panu da prawo do doowania mnie. Raczej nikt.
Z kaszubskim pozdrowieniem.
Piotr Ciskowski

Wysane przez: Wtek
sgeppert
Wysano:: 9.8.2006 11:52  Zaktualizowany: 9.8.2006 11:52
Dobrzic Najich Kaszb
Zarejestrowany: 17.6.2003
z: 索波特
Wiadomoci: 1608
 Re: Dlaczego tak?
Pò prwdze Pioter, dosc dwno mi jem Cebie czt, ale czj jem mi, to b jem db, e Twòja gdka je prznã pòlaszc. Ni mie tù òceniwac i dawac wskz, jem le db, e w tim, co pisze Gòbk, je ksk prwd. Le to ni òzncz, e pòchwliwm taczi rt pisani artikla, gdze autor pòkazyw sebie z dodwkã jesz dwòje modszich ùtwrcw, jakno tch jedurnych, bn chtrnch przdrchwa nprwdzwsz i nblnisz kaszbizna, a wsztce jinszi to s taczi ludkòwie, chtrny robi nlepi jak rozmiej, ale pòtrzba jima pòùcznkw òd Nwiãkszgò Mòwoznajrza Kaszb.

Wysane przez: Wtek
Pjoter
Wysano:: 9.8.2006 12:42  Zaktualizowany: 9.8.2006 12:42
Wsptworz ten serwis
Zarejestrowany: 24.2.2005
z: Mrzezino/Chapowo
Wiadomoci: 134
 Re: Dlaczego tak?
Staszku ja wiem, e nie mwi dobrze po kaszubsku, ale tak zostaem nauczony i dla mnie ten mj kaszubski jest normalny... Dugo zastanawiaem si, czy skomentowa artyku Waste Gobka i dopiero teraz si na to zdecydowaem... Mam nadziej, e nikogo nie obraziem, bo nie takie byy moje zamierzenia.

Wysane przez: Wtek
CzDark
Wysano:: 12.9.2006 8:49  Zaktualizowany: 12.9.2006 8:49
Nie mog oderwa si od tej strony!
Zarejestrowany: 24.5.2004
z: Biebrznicczi Min
Wiadomoci: 1133
 Re: Dlaczego tak?
>>Wasta Gobk

Sowo 'Wasta' je wedle mie za czasto uziwone. Doch 'wasta' znaczi to co polscze 'wa', e odnoszelo sa le do szlachte.

W najim jazeku 'grzeczna forma' usodza sa przez plural, np.

pl:
"Co pan robi?"

csb:
"Co W robita?"

A 'grzeczna forma' prze osobie to w najim jazeku, je usodzana przez dodowk miona do nozwestka.

pl: "pan Gobek"
csb: "Eugeniusz Gobk"

To nie oznaczo jez jo sa chca wemadrzac, bo moja pomorsczezna tez mo fele, e to wiele.

Wysane przez: Wtek
bcirocka
Wysano:: 21.10.2006 9:51  Zaktualizowany: 21.10.2006 9:51
Nie mog oderwa si od tej strony!
Zarejestrowany: 10.12.2004
z: Przodkowo
Wiadomoci: 530
 Re: Dlaczego tak?
"A Pana prosz o to, eby nie zabrania mi Pan mwi w mowie moich ojcw, w takiej mowie w jakiej zostaem wychowany" -

Panie Piotrze, to, co Pan robi, jest wane i potrzebne, prosz si nie przejmowa sowami zoilw i dalej robi swoje najlepiej jak Pan potrafi. Oczywicie, e nikt nie moe Panu zabroni posugiwania si mow ojcw, tak, jakiej si Pan nauczy.

Jzyk mwiony to jzyk mwiony, uwaam, e nie ma potrzeby go kodyfikowa i da, by ludzie si posugiwali jak jedn znormalizowan jego wersj; przecie to byby jzyk cakowicie sztuczny, pozbawiony cech indywidualnych i lokalnych.

Jak sdz, warto normalizowa kaszubski jzyk literacki, tworzy oglnokaszubsk wersj naszego jzyka, ktra byaby pewnym wzorcem. Byaby ideaem, do ktrego mona dy, przynajmniej w jzyku pisanym. Ale nie chciaabym, by Kaszubi z pnocy, poudnia i z centrum ( , rolnicy, profesorowie, spikerzy, dzieci i starcy mwili tak samo, eby wszyscy posugiwali si wzorcow mow. To byoby nudne. A tak przy okazji, jakimi metodami trzeba by byo si posuy, by wszystkich do tego skoni? Zaczniemy od tego, e zabronimy si wypowiada publicznie (np. w mediach) ludziom, ktrzy mwi niepoprawnie, niezgodnie z normami uznanymi przez nas za jedynie suszne? Sami sobie nadamy prawo do omieszania, pitnowania i wykluczania z dyskursu publicznego ludzi, ktrzy mwi niezgodnie z opracowanymi przez nas normami?

bc
Wyrnienia
Medal Stolema 2005   Open Directory Cool Site   Skra Ormuzdowa 2002