artykuly-KaszŰbizna Ű kaszŰbsk˘ lŰteratura dzys˘
Losowe zdjŕcie
Rokity
Pomerania
Wygl▒d strony

(2 skˇrki)
KaszŰbsk˘ Jednota | www.kaszebsko.com
Stowarzyszenie Osˇb NarodowoÂci Kaszubskiej

KaszŰbizna Ű kaszŰbsk˘ lŰteratura dzys˘
Author: SzczŰpta ()
Published: 18.12.2003
Rating 8.67
Votes: 3
Read: 4807 times
Article Size: 10.29 KB

Printer Friendly Page Tell a Friend

KaszŰbsk˘ rŰsznota dzys˘ je òrganizowˇn˘ przez czile òrganizacŰjˇw, s▒ to m.jn. KaszŰbskò‑PòmòrsczÚ ZrzeszeniÚ, stow˘ra RÚmùs, karna Ű stow˘rŰ przŰn˘legaj▒cÚ do tzw. sztudÚrsczi rŰsznotŰ (Karno SztudÚrˇw Pòmòranij˘ ze Gdu˝ska, TatczŰzna ze St˘│pska, Jutrzni˘ z PelplŰna Űjn). Zacht znaczeniÚ m˘ tÚ┐ KaszŰbsczi LŰdowi Ùniwersytet, jaczÚgò deja wzã wzˇr z nordowòeuropejsczich lŰdowŰch ùniwersytetˇw.

Gre˝ce KaszŰbˇw Ű KaszŰbiznŰ miania│Ű sã òb stalata. N˘w˘┐niÚszima historicznyma gre˝cama s▒: n˘d˘wniÚsz˘ gre˝ca kaszŰbsczich plemiˇn pòmidzŰ Gdu˝skã Ű Roztok▒[1], tÚ┐ gre˝ca z kòle 10. st. jak˘ biÚ┐a pò rzÚkach Wis│a, Notec, Òdra. Z zes˘dzeniÚgò ju le nŰch dwùch gre˝cˇw je widzec, ┐e kaszŰbizna òsta spichˇn˘ na wschˇd. W n˘slÚdnŰch stalatach na òsta jesz bar┐i zepch│˘ w czerŰnkù Gdu˝ska, don▒dka, ┐e w 19. st. òkòlÚ St˘│pska bŰ│o òstatnyma z˘padnyma szu˝cama KaszŰbˇw. Dzys˘ gre˝ce KaszŰbˇw mò┐e pòdzelŰc na 3 zortŰ. Pierszi zort to gre˝ca kùlturow˘ (òbjim˘ ne zemie na jaczich lŰdze przŰzn˘waj▒ sã do kaszŰbsczi kùlturŰ Ű czŰj▒ sã KaszŰbama), jak˘ òbjim˘ teritorij▒ midzŰ Gdu˝skã, Chònicama, ja┐ za St˘lpsk. DrŰd┐i zort to gre˝ca jãzŰkòw˘, jak˘ òbjim˘ nen dzÚl zemiˇw, na jaczich sã g˘d˘ pò kaszŰbskù Ű m˘ w se mniÚszi dzÚl PòmòrzÚgò. Trzec˘ gre˝ca – òbjimaj▒c˘ n˘mniÚszi dzÚl, je gre˝ca dialektaln˘ (ù┐iwˇn˘ na przŰmi˘r przez badÚrˇw JãzŰkòwÚgò Atlasu KaszŰbiznŰ), jak˘ òbjim˘ le ne zemie, na jaczich kaszŰbizna je g˘dˇn˘ Ű przŰk˘zywˇn˘ ze starszich na dzece w nym samim placu nie mni jak 3 generacŰje. Na òbjim˘ teritorij▒ le blˇs do »arnowiecczÚgò Jezora. WszŰtczÚ ne gre˝ce – to je wiedzec – na nordze òpiÚraj▒ sã ò B˘│t.

Wedle dosc kòntrowersŰjny teòriji prof. W. Ma˝czaka (Krakˇw) KaszŰbi w swòji dzejowi wanodze maj▒cŰ rŰg│Ú z Wialgòpòlsczi, przeszlŰ przez CzechŰ, úu┐ŰcŰ, Z˘padnÚ PòmòrzÚ ja┐ przez Miemcˇw òstelŰ zepch│i na PòmòrzÚ WschˇdnÚ[2]. Òglowò ùzn˘wˇn˘ je teòrij˘, ┐e KaszŰbi s▒ n˘bar┐i wschˇdnym plemieniã pòmòrsczim, pòmidzŰ Pò│abianama Ű Pòl˘chama.

Dzãka procesˇm kaszŰbieniÚgò sã lŰdzy nie pòch˘daj▒cŰch z KaszŰbˇw kùlturow˘ (a czasã tÚ┐ jãzŰkòw˘) gre˝ca jidze na z˘p˘d. Z drŰdzi stronŰ dzãka tzw. kaszŰbsczÚmù kòmpleksowi, jaczi mi˘│ swòjã prziczinã w pòlitice pòlsczÚgò kraju, w niechtŰrnŰch òkòlach lŰdze òprzest˘waj▒ gadac pò kaszŰbskù.

W lŰteraturze kaszŰbsczi 20. st. baro wŰraznÚ bŰ│Ű dwa ┐ochŰ spar│ãczonÚ z dwùma wiald┐ima ùtwˇrcama kaszŰbsczima 19. st.: Florianã Cen˘w▒ (Ceynowa) Ű Jaroszã (Hieronimã) Derdowsczim. »och cen˘winsczi mi˘│ we dbie kaszŰbiznã w kò┐dim dzÚlu ┐ŰcÚgò, tÚ┐ w lŰteraturze a samòbŰtnosc kaszŰbsczÚgò jãzŰka Ű n˘rodu. Cen˘wa swòje dbŰ mi˘│ pòd gwŰsnym cŰskã òglowòs│owiansczich zÚ˝dzÚ˝ jaczÚ w nŰch czasach mia plac na wroc│awsczim ùniwersytece. Derdowsczi – procŰmno – m˘l kaszŰbiznŰ widz˘│ le w lŰteraturze, a przede wszŰtczim, na co d˘w˘│ sˇm wzˇr, w lŰteraturze wieso│i, hùmòristiczny. Chòc mi˘│ swˇj wk│˘d w twòrzeniÚ lŰteracczi kaszŰbiznŰ, bÚ│ za zrzesz▒ KaszŰbˇw Ű Pòl˘chˇw Ű nie mi˘│ ji za samòbŰtny jãzŰk.

Pòd kù˝c 20. st. ne dwa ┐ochŰ mùsza│Ű bŰc pŰrznã przefòrmùlowˇnÚ. Sta sã ot wedle dwùch definicŰji lŰteraturŰ: Jana Trepczika, n˘wikszÚgò mÚst pis˘rza kaszŰbsczÚgò 20. st. Ű JerzÚgò Sampa, badÚrŰ. Pierszi mi˘│ za kaszŰbsk▒ lŰteraturã le lŰteraturã pisˇn▒ pò kaszŰbskù, bez ùw˘┐aniÚgò na ji tÚmã; drŰd┐i – tÚ┐ kò┐d▒ lŰteraturã tikaj▒c▒ KaszŰbˇw Ű kaszŰbiznŰ tÚ┐ pisˇn▒ w cŰzŰch jãzŰkach.

Wedle tegò rozdzÚlu mò┐e òtaksowac dzysdniow▒ lŰteraturã na 3 ┐ochŰ: pisˇn▒ w ca│oscŰ pò kaszŰbskù (dl˘ dwùch definicŰjˇw mdze to kaszŰbsk˘ lŰteratura), pisˇn▒ w ca│oscŰ w jinszŰch mòwach a tikaj▒c▒ kaszŰbiznŰ Ű KaszŰbˇw (dl˘ Sampa mdze to kaszŰbsk˘ lŰteratura, dl˘ Trepczika – niÚ). To d˘ tÚ┐ stadij▒ strzÚdn▒ midzŰ nyma: lŰteraturã pisˇn▒ dzÚlã pò kaszŰbskù (na przemi˘r le dialod┐i), co je gre˝cznym przŰpadkã, jaczi dl˘ Trepczika ni mdze u kaszŰbsk▒ lŰteratur▒.

Do drŰd┐Úgò dzÚla – lŰteraturŰ pòlskòjãzŰczny tikaj▒cy kaszŰbiznŰ przŰn˘legaj▒ na przŰmi˘r Pawe│ Huelle, Jerzi Samp. Do „strzÚdny stadiji” – Anna úajming, Mariˇn Majkòwsczi. Do pierszÚgò dzÚla – cawnotowò kaszŰbskòjãzŰkòwÚgò ‑ przen˘legaj▒ westrzˇd terŰczasnŰch na przŰmi˘r st˘rszi pis˘rze: Stanis│˘w Pestka (ps. Jˇn ZbrzŰca), Stanis│˘w Janke, Jaros│˘w Kroplewsczi, Bòles│˘w Ja┐d┐ewsczi; a tÚ┐ m│odi: Mich˘│ PiÚper, GrÚgòr J. Schramke, Tˇmk F˘pk, Rˇman DrzÚ┐d┐ˇn, Bò┐Űna SzŰmansk˘ Űjn.

To d˘ tÚ┐ tak zwˇnÚ „karno m│odŰch”, zerzeszonÚ z mies▒cznikã „Òdroda”[3] Ű rocznikã lŰteracczim „Zymk”[4]. S▒ to le blˇs n˘leznicŰ pierszÚgò dzÚla, prˇcz wŰ┐i rzek│Űch PiÚpra, Schramczi, DrzÚ┐d┐ona, s▒ tÚ┐ hÚnŰ MacÚj Dorau, S│awòmir Fòrmela, Pioter CŰskòwsczi.

N˘w˘┐niÚszima znankama terŰczasny kaszŰbsczi lŰteraturŰ je, prˇcz rozwiju lŰczbŰ tekstˇw, wiksz˘ ùdzÚl ùniwersalŰznŰ Ű jindiwidualŰznŰ. Mni, w zes˘dzenim z pò│w▒ 20. st, je dzys˘ tekstˇw pòliticznŰch Ű zrzeszonŰch z abstrakcŰjno, tradicŰjno Ű autoteliczno òpisowˇn▒ rod▒. CzÚj pˇ│ stalatÚgò temù A. Bùkòwsczi[5] pis˘│, ┐e kaszŰbsk˘ lŰteratura ni m˘ pòÚzŰji relid┐ijny czŰ eroticzny, mi˘│ pr˘wdã, chòc òb ne 50 lat mia plac zacht miˇnŰ.

KaszŰbsk˘ pismienizna dzys˘ je w lepszi sytuacŰji jak bŰ│a cziledzes▒t lat temù. Na lepszi ji ùst˘w sã sk│˘daj▒ wszelejaczi faktŰ, pòliticznÚ: miˇna systemù z kòmùnysticznÚgò na demòkraticzny w 1989. rokù, ùznaniÚ kaszŰbiznŰ w szkò│owiznie w 1991. rokù Ű w ùdbie ùstawù ù miÚszŰznach (ter˘ w parlamence); zdrŰszŰnowÚ: kù˝c ùscŰgòwieni˘ g˘dˇny kaszŰbiznŰ Ű dow˘rtnotowaniÚ kaszŰbiznŰ przez audicŰje w rediu Ű telewizŰji, tÚ┐ przemòwŰ KaszŰbˇw w pòlsczim parlamence pò kaszŰbskù[6]. Wiald┐Ú znaczeniÚ tÚ┐ gwŰsno maj▒ taczÚ faktŰ jak zwikszeniÚ sã kaszŰbsczi wŰd˘wiznowi rŰsznotŰ Ű cz▒dniczi drŰkùj▒cy pò kaszŰbskù Ű ò KaszŰbach.

Dl˘ sami pismieniznŰ znaczeni˘ m˘ refòrma pisŰnkù z 1996. rokù, òtemkniãcw sã na swiat òbez JinternÚt, òrganizowˇnÚ ZÚ˝dzenia KaszŰbsczich Pis˘rzˇw a tÚ┐ – chòc pòstrzÚdno – corocznÚ ZjazdŰ KaszŰbˇw.

MÚdia kaszŰbsczÚ, chòc s▒ Ű maj▒ dosc wiald┐i rozwij, nie s▒ dosc tŰli mòcnÚ. KaszŰbizna je przŰtomn˘ w czilu rediach[7], le ni ma ni┐ˇdnÚgò redia le blˇs kaszŰbskòjãzŰkòwÚgò. W red┐onalny telewizŰji je 30-minutowi program pò kaszŰbskù w niedzelã ò 16.00.

Cz▒dniczi przŰtomnÚ w 90. latach to Pòmerania (zak│. 1962), Zrzesz KaszŰbsk˘ (3. rÚga, n˘przˇd bŰ│Ű w latach 30. Ű 1945-47), TatczŰzna (z˘cz▒tk 90. lat), Òdroda (zak│. 1999). Do cawnotŰ òbrazu jesz je w˘rt dodac, ┐e je czile kaszŰbsczich tÚatrˇw Ű kabaretˇw, na przŰmi˘r tÚatrŰ Bina (Serakòjce), TÚater Sostrˇw Labùdˇw (T│uczewò), kabaretŰ FiF czŰ KrãpÚ KnŰrŰ. KaszŰbsk˘ mùzyka pòpùlarn˘ je przedst˘wiˇn˘ przez karna rokòwÚ ChŰcz, Kòmpanij▒ WãdzŰb˘kˇw Ű Kùtin. TÚ┐ czile piesniˇw pò kaszŰbskù spiÚwaj▒ Glenn Meyer, Groovekojad, Blendersi Űjn.

»ebŰ pòdsztrichn▒c n˘w˘┐niÚszÚ sprawŰ, mùszi rzec, ┐e kaszŰbizna dzãka robòce wielu lŰdzy Ű demòkracŰji m˘ òd czilen˘stu lat warŰnczi do bezma│a normalnÚgò rozwiju. T˘czel je le taczi, ┐e òb lata rabczŰnŰ Ű kòmùnyznŰ w lŰdzach òsta zabit˘ chãc, aktiwnota Ű stwòrzonÚ jinszÚ zdrŰszŰnowò szkòdlŰwÚ zachòwania. Pòmali dejade kaszŰbizna wŰdwig˘ sã z cÚnie ùscŰgòwieni˘ Ű jak krˇlewiˇnka z dokazu Aleksandra MajkòwsczÚgò je dŰcht ter˘ wŰb˘wiˇn˘ Ű nios│˘ na swˇj wòlny zˇmk.



Pawe│ K▒sk‑SzczŰpta (Gdu˝sk)

Tekst òst˘│ rzek│i òb zÚ˝dzeniÚ w N˘rodny Mùzeji w Pradze 26.02.2003.



--------------------------------------------------------------------------------

[1] Dzys˘ Roctock w Mecklemburg‑Vorpommern.

[2] Dl˘ ti teòriji òbaczŰ pòlemiczi w Acta Cassubiana t. IV, Gdu˝sk 2003.

[3] WŰch˘d˘ òd 1999. rokù.

[4] WŰch˘d˘ òd 2001, òstatno ùk˘z˘│ sã drŰd┐i numer – za 2002. rok.

[5] A. Bukowski, Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny, Pozna˝ 1950.

[6] N˘bar┐i znˇny je senatora z úebŰ KazŰmiÚrz KlÚina, jaczi w 1999. rokù w òbarnie prawa KaszŰbˇw do legalnÚgò ù┐iwani˘ Ű handlu tobak▒ w Senace g˘d˘│ pò kaszŰbskù.

[7] Na przŰmi˘r: Redio Gdu˝sk, n˘wikszÚ redio w red┐ionie, pˇ│ gòdzŰnŰ òd pòniedz˘│kù do pi▒tkù, w niedzelã jedna gòdzŰna, Redio KòszalŰno – jedna gòdzŰna na tidzÚ˝.



1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Komentarze wyra┐aj▒ pogl▒dy ich autorˇw. Administrator serwisu nie odpowiada za treÂci w nich zawarte.
Wyrˇ┐nienia
Medal Stolema 2005   Open Directory Cool Site   Skra Ormuzdowa 2002