artykuly-Język kaszubski - krótka charakterystyka
Losowe zdjęcie
Ładowanie
Pomerania
Wygląd strony

(2 skórki)
Kaszëbskô Jednota | www.kaszebsko.com
Stowarzyszenie Osób Narodowości Kaszubskiej

Język kaszubski - krótka charakterystyka
Author: Stanisław Geppert (sgeppert at nigdzie dot eu)
Published: 28.11.2003
Rating 4.32
Votes: 171
Read: 32758 times
Article Size: 24.88 KB

Printer Friendly Page Tell a Friend







Język kaszubski należy do języków zachodniosłowiańskich. Jest jednym z języków pomorskich. Usamodzielnił się najprawdopodobniej ok. XIV w. Przyczyną wyodrębnienia się kaszubszczyzny z innych języków słowiańskich była m.in. bariera jaką tworzyła południowa granica Pomorza - rzeka Noteć oraz fakt gromadzenia się ludności etnicznie kaszubskiej wzdłuż wybrzeża, osiedlającej się wzdłuż tzw. jednostronnej osi osiedleńczej.
Inaczej było na przykład jeśli chodzi o ludność polską, która osiedlała się obustronnie wzdłuż Wisły.


 Granice językowe kaszubszczyzny zmieniały się i w ciągu ostatnich kilkuset lat jej zasięg się cofa na wschód i zmniejsza. Obecnie można je w przybliżeniu oddać wskazując następujące miejscowości: Gdańsk - Starą Kiszewę - Czersk - Chojnice - Człuchów - Miastko - Słupsk, przy czym są to miejscowości jeszcze wewnątrz kaszubszczyzny. Używanie kaszubskiego nie rozkłada się równomiernie na wszystkich terenach kaszubskich, np. w Puckiem lub rejonie Strzepcza mówią po kaszubsku właściwie wszyscy. Natomiast w aglomeracjach typu Gdańsk na ok 50 tys Kaszubów niewielu posługuje się tym językiem na codzień.


 


Podstawowe cechy języka kaszubskiego można pokrótce scharakteryzować następująco:


1.
Zastąpienie szeregu ciszącego (ś, ź, ć, dź) szeregiem syczącym
(s, z, c, dz). Np. sedzec na zemi - pol. ‘siedzieć na ziemi’, cemno
- pol. ‘ciemno’.


2.
Konsekwentne utrzymanie opozycji samogłoska jasna : samogłoska pochylona, które wymieniają się podobnie jak po polsku róg : rogu. Po kaszubsku wymiana to dotyczy wszystkich samogłosek. Np. brzôd:brzadu (pol. ‘owoc’), dim:dëmù (pol. ‘dym’), lud:lëdu (‘lud’), sniég:sniegù (‘śnieg’) , sztrąd:sztrãdu (pol. ‘brzeg’). Oprócz tego istnieje w języku opozycja samogłoski jasnej w bezokoliczniku i trybie rozkazującym do pochylonej we wszystkich pozostałych formach czasownika. Np. gadac - gôdóm - gôdô (pol. ‘mówić - mówię - mówi’).

Wymienne samogłoski ilustruje następująca tabela:


 



 

Jasne

Ścieśnione

Ustne

a

ô

 

o

ó

 

ë

i/y, u

 

e

é

Nosowe

ã

ą



3. Rozwój grupy TorT w grupę TarT. Np. warna, barda, warbel, starna, gard - por. pol. ‘wrona, broda, wróbel, strona, gród’.


4. Zmiękczenie samogłoski przed ar: cwiardi, czwiôrtk - pol. ‘twardy, czwartek’.


5. Rozwój sonantu l w ôł/ol. Np. stolp, tołmaczëc, wòłk, pòłt, kôłp, môłniô - pol. ‘słup, tłumaczyć, wilk, płot, łabądź, błyskawica’.


6. Częściowa denazalizacja psł. ę/ą w ë/i. Np.klëkac, przësëgac, jastrzib, cyc - pol. ‘klękać, przysięgać, jastrząb, ciąć’.


7. Przejście spółgłosek k’, g’ w cz, dż. Np. taczi dłëdżi dżibczi czij - por. pol. ‘taki długi gibki kij’


8. Labializacja samogłosek o, u, ó. Samogłoski te jeśli następują po spółgłoskach p, b, f, w, m, k, g, h, innych samogłoskach, bądź stoją na początku wyrazu, otrzymują przed sobą element labialny (głoskę ł) tzn. przekształcają się następująco:


o > łe   w zapisie: ò


u > ły   w zapisie: ù


ó > łu   w zapisie bez zmian.


Np. òkò, mòwa, pòle, bùrza, nieùbëtny - pol. ‘oko, mowa, pole, burza, niebezpieczny’.


Jeśli
przed tą samogłoską była spółgłoska w, zanika ona. Np. wòda, wùja [łeda, łyja] - pol. ‘woda, wuj’.


9.
Inny rozwój jerów z czego wynika np. brak tzw. e ruchomego (pol. kotek, kotka, ke. kòtk, kòtka) oraz rozwój jeru w szwę ë, np. grzëmòt (por. pl. ‘grzmot’)



Jãzëk
kaszëbsczi je jãzëk zôpadnosłowiónsczi. Je to jãzëk
pòmòrsczi. Stôł sã samòbëtny kòl
XIVw. Prziczëna òddzeleniô sã kaszëbiznë òd
jinszëch słowiónsczëch jãzëków bëła midzë jinszima grańca
na rzéce Notecë jaka bëła pôłniową grańcą Pòmòrzô
a téż fakt brzątwieniô sã lëdztwa etniczno kaszëbsczégò
wzdłuż sztrądu Bôłtu, wnażającë sã wzdłuż tak zwóny
jednostronny òsë wnożny. Jinaczej bëło na przëmiôr z lëdã
pòlsczim, jaczi wnażôł sã dwùstronno wedle Wisłë.


 Grańce
jãzëkòwé kaszëbiznë mieniałë sã ë
òb ostatné pôrãset lat ji zasyg zmiésził sã
ë przësënął na óst. Terô je mòżno nacéchòwac je
pòkôzëjącë nôslédné place: Gdunsk - Stôrą Kiszewã
- Czersk - Chònice - Człochów - Miastkò - Stolpsk, przë
czim są to môle bënë grańców kaszëbiznë. Ùżëwanié jãzëka
kaszëbsczégò nie je taczé same w nëch wszëtczëch môlach,
na przëmiôr kòl Pùcka abò Strzepcza bezmała kòżden
gôdô pò kaszëbskù. Zato w aglomeracëjach jak Gdunsk
na kòl 50 tës. Kaszëbów niewiele ùżiwô tegò
jãzëka na codzéń.


 


Spòdlowé merczi kaszëbiznë je mòżno
krótkò òpisac na nôslédny ôrt:


1.
Mióna rédżi cëszący (ś, ź, ć, dź) na régą sëczącą (s, z,
c, dz). Na przemiôr sedzec na zemi - pol. ‘siedzieć na ziemi’,
cemno - pol. ‘ciemno’.


2.
Kònsekwentné ùtrzëmanié òpòzycëji samòzwãk
widny : samòzwãk pòchilony, jaczé mieniają sã
dosebno jak pò pòlskù róg : rogu. Pò kaszëbskù
ta mióna doticzi wszëtczich samòzwãków. Np. brzôd:brzadu,
dim:dëmù, lud:lëdu, sniég:sniegù, sztrąd:sztrãdu.
Òkóm tegò je w jãzëkù òpòzycëjô
samòzwãkù widnégò w nieòznacznikù
ë rozkôzownikù do pòchilonégò we wszëtczich
jinszëch fòrmach czasnika. Np. gadac - gôdóm - gôdô.


Mieniającé
sã samòzwãczi pòkôzëje nôslédnô tôfla:


 




 

Widné

Scesnioné

Gãbòwé:

a

ô

 

o

ó

 

ë

i/y, u

 

e

é

Nosowé:

ã

ą


3.
Rozwij grëpë TorT w grëpã
TarT. Np. warna, barda, warbel, starna, gard - por. pol. ‘wrona,
broda, wróbel, strona, gród’.


4.
Zmitczenié samòzwãkù przed ar
: cwiardi, czwiôrtk.


5.
Rozwij sonantu l w ôł/ol.
Np. stolp, tołmaczëc, wòłk, pòłt, kôłp, môłniô.


6.
Dzélowô denazalizacëjô psł. ę/ą w ë/i. Np.klëkac, przësëgac,
jastrzib, cyc.


7.
Przeńcé spółzwãków k’, g’ w cz, dż. Np. taczi dłëdżi
dżibczi czij - por. pol. ‘taki długi gibki kij’


8.
Labializacëjô samozwãków o, u, ó. Ne samòzwãczi
jeżlë stoją pò spółzwãkach p, b, f, w, m, k, g, h,
jinszëch samòzwãkach, abò na zaczątkù słowa,
dostôwają przed se labialny element (zwãk ł)
tzn. mieniają sã na nôslédny ôrt:


o
> łe   w pisënkù: ò


u
> ły   w pisënkù: ù


ó
> łu   w pisënkù bez mión.


Np.
òkò, mòwa, pòle, bùrza, nieùbëtny.


Jeżlë
przed nym samòzwãkã béł spółzwãk w,
nen znikô. Np. wòda, wùja [łeda, łyja].


9.
Jinszi rozwij jerów z czego wëchôdô np. niesyga tzw. e
rësznégò (ke. kòtk, kòtka, por. pol. kotek,
kotka) ë rozwij jeru we szwã ë,
np. grzëmòt.






1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Komentarze wyrażają poglądy ich autorów. Administrator serwisu nie odpowiada za treści w nich zawarte.
Wyróżnienia
Medal Stolema 2005   Open Directory Cool Site   Skra Ormuzdowa 2002