artykuly-Neòlodizn neòzemantizn we Sowrzu Zcht
Losowe zdjcie
Jeziorko lene i las...
Pomerania
Wygld strony

(2 skrki)
Kaszbsk Jednota | www.kaszebsko.com
Stowarzyszenie Osb Narodowoci Kaszubskiej

Neòlodizn neòzemantizn we Sowrzu Zcht
Author: Stanisaw Geppert (sgeppert at nigdzie dot eu)
Published: 26.06.2003
Rating 10.00
Votes: 1
Read: 3123 times
Article Size: 11.61 KB

Printer Friendly Page Tell a Friend

Sowrz Gwarw Kaszbsczich na Spdkù Ldowim B. Zcht notrje cziledzest tscw kaszbsczich sw. Materia do niegò b przez autora brztwion òd lat 30 do 60 ùszgò wiekù. Wstrzd nych je baro wiele (wikszosc) soww z jãzka, chcem le gò nazwac, ldowgò: doticzcch cgò na ws, gbùrzzn, rod, fòlkloru. Baro mo je sw sparãczonch z terczasnym cym w gardze, na przmir z nowinama technicznyma. W procmnosc do chòcb Sowrza J. Trepczika, bezmaa ni ma sw òznczajcch jinstitucje pòliticzn, prawn. W caim sowrzu Zcht je le prãdzest sw òznczonch kwalifikatorã neòlodizna abò neòzemantizna. Ale w nch dcht le nalzem ne sowa sparãczon z terczasnym cym.

Do zesdzenigò wezniem t Sowrz pòlskò-kaszbsczi Jana Trepczika. Robòta nad nym sowrzã naczãa sã w 1963 rokù, a skùcza - pò smierc Autora - w 1990. Nie b òn dejad taczim samim sowrzã jak Zchtowi, bò prcz znnch ùwnch sw wsdz t swòje zalcenia sw jaczich w kaszbiznie dondka nie bo.

Zchta notrje sowo bezruchnik (S VII 13), jacz òzncz wedle niegò latownika w òblecznkù do kpani (‘ten, co je bez ruchnw’). Fòrma wscw dl biaczi je bezruchnica. Dl Trepczika bezruchnik je na òglu ‘latownik’. Nie òdrni òn latownika bez ruchnw òd drdzgò, òblokgò. Zato Trepczik dw nm prã jinszch sw na òkresleni gò: legan, òdpòcziwajk, pieglic. Ne drd je òsoblwò cekaw, temù e Zchta pòdw znczeni sowa òdpòcziwajka t jakò ‘heltkã, jabnkã co bls rz na rok abò na prã lat dw brzd’.

Jel jesm prz gòrcym wiodrze latownikach, tj rzeknijm so ò jesz jednym sowie. Kòl Zcht najdze sowò sromitczi (S V 144). Òzncz òno, dl nch co nie wiedz, ne bùksczi do kpani. Trepczik nie znaje taczgò, piãkngò sowa, dw za to kpn bùksczi. Bãdc ju na sztrãdze cz to jezornym cz mòrsczim, chcem le jesz pò kaszbskù nazwac to, co wikszosc latownikw hn robi. Zchta notrje pszn sowò pieglc sã (S IV 246), jacz przd doticzo kùrw cz jinszch ptchw domòwch, jacz wlga sã na suncu. Tuwò je jemù dn now znczeni. Trepczik we swòjim sowrzu t m ne sowò, ale zbògc naju sowiznã pòdwajc jegò synonim: brunic sã òplwac sã ( dokònn fòrm ùbrunic sã òplc sã).

Jel chòdzy ò biagowscz ruchna Zchta notrje prã sw sparãczonch z mòd XX stalatgò. Je hwò sowò czitel ze szlc, rozchlasti czitel (S VII 147), rozchlastnica (S VI 272), suknia z rozprk, rozchlast, rozpart skni (S VII 303). Wsztcz ne sowa òznczaj jedno - kld abò sczenkã z rozparcym, rozcycym. Trepczik dejad nie zn taczch sw. To je wiedzec, e notrje sowa rozprka cz rozpart (‘rozcyc, rozcyt’), ale ni rozchlastnic ni rozchlastgò czitla nie znaje.

Czj jesm prz mòdze, bob wrt nadczidnc ò sowie, jaczim Trepczik t sã nie zajinteresrow, a hewòtno ò niezakrijrzcu. Niezakrijrzc pòchd ze zoeni sw nie, zakriwac rzc. Òzncz taczi czitel, co czasã nawetka nie zakriw rzc, taczi co na niegò gdaj niechterny ter czitel mini, abò mini-kld.

Znm t òd Zcht sowò narmienica czl taczi part biagowsczgò òblecznkù jaczi nosy na remiach (jak samò sowò skzje). Pò pòlskù gd na to bolerko. Trepczik zn ne sowò w prznã jinszi fòrmie - jel chòdzy ò fònetikã - bò pisze naremienica. Dw t jegò bari òglowòznczcy synonim: liwk.

eb skùczc ju zach sparãczon z mòd, rzeknã le jak kòl Zcht nazw sã brutka, jak m krtcz wos - tacz jak knp. Czitm: òstrglca (S III 345).

Zchta notrje sowò pòdwk (S VII 240), znczi òno tli, co ml bne banowi stacji, co w nym pòd na banã cz autobùs kòl drodi. Trepczik rozrni ne dwie sytuacje plac na jaczim dm na autobùs nazw przstnk, a ml na banowi stacji, dze czek na ban dalni. Przez tradicj òstwi t sowò zanotrown przez Zchtã.

Zchta m sowò przdzl, òznczajc rozdzeleni czegòs midz jaczs òsob dani dcht przedzlu kòdi z nych. Trepczik nimò wielu soww dosebnch, ngò tipù (na przmir òddzl-w banie, wdzl-na ùniwersytece cz w ùrzãdze) ne sam zjawiszcze nazw jinaczi. Nbari widzy mù sã str, pszn sowò part, jacz òzncz dcht le przdzl jacz dostwal nlenic (a pò jich smierce t gdow) maszoperji, ale t je to synonim partji, dzlu jaczis stowr wiele jinszch. Prcz niegò dw do wbierkù jesz przdzelnk, dzl przdzeleni.

Tegò, co nie pli cygartw cz ffczi Zchta òkresl sowã nieplinc (S III 241). Trepczik t ne znaje, ale dodw jesz dwie fòrm jimiesowòw nieplcy niekùrzcy. Spòmg je t propòzycj ndpisw, jacz b sã mòg pòjawic w banach Òddzelnk dl niekùrzcch. J b dejad mili mi ndpis Òddzl dl nieplincw.

Rzecz jak wsztc chopi wkdaj do maszinczi, eb sã ògòlc, nazw Zchta gòltk (S I 338). Trepczik pòdw le ne samò sowò. Pòchd òno, to je jasn, òd czasnika gòlc sã, ni ma w nym nidny filozofiji. Ne nrzãdze, do jaczgò nã gòltkã wkd, dejad, jacz kòl Zcht je nazwn haczka (S II 5), Trepczik nazw jinaczi - aparatã do gòleni.

Czj jesm prz nch chopsczich sprawach rzeknijm so, jak je mòno rzeknc na nrzãdze do zaplani cygartw. Rzecz jasn mòe zaplac sztrchùlcama, ale chto nie chce, nen weznie miecdo (S III 154). Jel naj plinc bari lubi sowa Trepczikòw, na to samò rzeknie krzoska abò krzeminka, bò tak nen pòdw.

Nadszed czas b nadczinc ò pru sowach sparãczonch z nrzãdama do latani. Zchta notrje neòzemantiznã gzyk na òkresleni maszin jak mòe latac (S I 397), a neòlodiznã latawiskò na òkresleni placu dze ne ldj (S II 336). Trepczik dw, mszlã, lepsz sowò na òkresleni maszin: latawc, chòc kòl nch pisze tratot, lecado. Jel chòdzy ò latawiskò, to - jak czãsto sã tu zdrz - jegò sowrz zn t to sowò dodaje do niegò synonim latawiszcze. Ca nã òbrmi sparãczon z latanim nazw Zchta „latawstwò” (S II 336) a Trepczik do tegò dodw synonim: latawizna.

Òglowò rzecze „jachac autã na ddich widach”. Jak dejad mwim na to, co daje nen wid? Kòl Zcht stoji napisn neòzemantizna lpiã (S II 335), Trepczik pòdw sowò jinternacjonaln a prz tim szlachùjc z pòlsczim: reflektr. Jel chòdzy ò wczeni widu, tj pòsuim sã wedl Zcht prztikã (S IV 208) abò widczã (S VI 149), a wedle Trepczika gasnikã abò przekrãtnikã. To òstatn sowò je jim òbù spln.

Zchta notrje jesz jedne cekaw sowò sparãczon z tmatik elektriczn. Je to mrgwka (S III 73) òzncz abò mrgajcy, drgajcy òbrz w teleòbzrnikù abò soczewkã we fòtoaparace. Trepczik, co dzywn, pòdaje le sowò soczewka na òznaczeni tegò partu fòtoaparatu.

Bãdc prz elektricznosc chcem le so pòwiedzec prz ti lnosc, jak rzeknc na negò znajrza, co w nch wsztczich kablach robi. Zchta nazw gò widnik (S VI 149), Trepczik znajc ne sowò, dodw znu dosebn do pòlsczgò: elektrik.

Nie s to wsztcz sowa, jacz Zchta òzncz kwalifikatorama neòlodizna neòzemantizna. Prcz nych s na przmir: òglowò znn rzesznka (S IV 387) - notrown przez òbù lekskògrafw - maszina do rzeszeni zbògò w lopczi; szdrinc (S V 242) - t òbù znn, na òkresleni nowòtngò tunca; laswc (S II 333) - znny Trepczikòwi jakò partizana (‘wòjrz bitkùjcy, òsoblwò w lasach, procm òkùpantowi’); ptownik (S IV 62)- znk zaptani („?”), jaczi Trepczik t nazw ptnym znakã; obirka (‘rzzbirka ldow’, S VI 305) - jak Trepczik zastãpiw sowama ùbòszima zemanticzno: wrzinrzã (wrzinrk), kùmczã (kùmkczk), kùmkrzã (kùmkrk), jacz òznczaj bls rzzbirza. Zchta zn sowò brczk jacz je ju dwno mst wpiart przez jinternacjonalnoznn, zanotown przez Trepczika: autobùs. Dosebno je ze sowã kòowrt kòl Zcht, bò dzys wsztc gdaj doch krcy: kòo, na dwùkòowi spòsb transpòrtu; abò mrgas (‘nen chto bieg’, S III 72) jacz òstao zastpion przez Trepczika jinszima - prostszima, krtszima: bik, bika, biegcz, gcz, nkcz, jacz s li rozmin temù e maj w se nen dere sowa biegac cz nkac.

Òstao jesz prã jinszch sw, jaczich ni ma placu tuwò drkòwac przbcziwac (na przmir apwka, jak zdrza sã òb miemieck òkùpacj, ale chcem le miec ndzejã ju nigd wicy). Ptani je jinsz: cz ldze jich ùiwaj cz nacygaj le pòlscz sowa do kaszbsczi fòneticzi - chòdzy przede wsztczim ò sowa sparãczon z technik, pòlitik tak zwnym cym terczanym. Wikszosc Kaszbw znaje sowa sparãczon ze swòj prc jinsz tak zwn codniow sowa, le czj je nt pògadac ò technic cz pòlitice - to ju nie kòden - òsoblwò, jel chòdzy ò mod generacj. Chcem le pòkazac sami so, e kaszbizna je dosc bògat syg w ni sw, eb gadac ò wsztczim: òd ògardka przez part teleòbzrnika ja do kònstitucji.



1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Komentarze wyraaj pogldy ich autorw. Administrator serwisu nie odpowiada za treci w nich zawarte.
Wyrnienia
Medal Stolema 2005   Open Directory Cool Site   Skra Ormuzdowa 2002